Zwardoń

POŁOŻENIE

Zwardoń to niezwykle atrakcyjna miejscowość, której nie trzeba w specjalny sposób reklamować.
To miejscowość niezwykła, niepowtarzalna, jedyna w swoim rodzaju. Urzeka swym pięknem tak bardzo, że nie sposób przejść obojętnie. Rachowiec, Kikula, Sołowy Wierch, Skalanka czy "Aleja Zakochanych" (grzbiet pomiędzy Skalanką a Rachowcem) wzruszyły i wzruszają niejednego.
Zwardoń położony w powiecie żywieckim (województwo śląskie), w zachodniej części Beskidu Żywieckiego, na pograniczu z Beskidem Śląskim.
Centrum miejscowości położone jest na wysokości 690 m n.p.m.
Jako typowa miejscowość górska posiada wiele osiedli rozsianych na górskich zboczach - Sołowy Wierch (848 m), Kobyłkula (699 m), Pydychów Groń (751 m), Rachowiec (954 m), Skalanka (867 m), Beskid Graniczny (863 m). Ogólna powierzchnia wynosi 13,88 km2. Zwardoń liczy 1.015 mieszkańców (stan na 1998 - 12 - 31).
Obecnym sołtysem jest Zdzisław Rak, równocześnie radny. Drugim radnym jest Józef Polak (jednocześnie członek Zarządu Gminy Rajcza).
Zwardoń należy do gminy Rajcza. Graniczy z miejscowościami - Jaworzynka, Koniaków, Laliki, Kiczora oraz Sól, a ze słowackiej strony - Skalité i Oščadnica.
Tutaj wypływają źródła Soły, tzw. Czarnej Soły. Są to potoki:
- Roztoka (spod Sołowego Wierchu) - złożona z 18 potoków źródłowych
- Płoszczyna (spod Rachowca) - złożona z 9 potoków źródłowych
- Słanica (spod Granicznego) - złożona z 19 potoków źródłowych, która płynie w kierunku wschodnim pomiędzy masywem Rachowca (od północy) a ramieniem Oźnej (od południa), w stosunkowo szerokiej i bezleśnej dolinie Słanicy.

Swoje źródła na obszarze Zwardonia posiada Rachowczanka, która spływa do Słanicy w Soli. Oprócz tego 15 potoków źródłowych spływa do rzeki Czernej, bądź to na obszarze Lalik, bądź też na obszarze Kiczory.

Cała miejscowość rozłożona jest malowniczo pomiędzy trzema przełęczami - Przysłop, Zwardońska i Graniczne.

PRZEŁĘCZ PRZYSŁOP
Przełęcz położona na wysokości 701 m, przy osiedlu Myto, stąd też czasem druga nazwa to Przełęcz Myto. Rozłożona wzdłuż starej drogi tzw. "cesarki". Od 30 kwietnia 1995 roku funkcjonuje tutaj międzynarodowe drogowe przejście graniczne. Z przejścia roztacza się bardzo ładny widok na dolinkę Pod Mytem z trzema wyciągami oraz Pydychów Groń (751 m), Groniową (739 m), Mały Rachowiec (840 m) i Duży Rachowiec (954 m).

PRZEŁĘCZ ZWARDOŃSKA
Przełęcz położona na wysokości 675 m jest wyraźnym obniżeniem w grzbiecie, który bezpośrednio rozdziela kulminację Skalanki (867 m) oraz niewielkie bezleśne wzniesienie Pydychów Gronia (751 m), za którym znajduje się Przełęcz Przysłop. Bezpośrednio nad przełęczą od strony południowo - wschodniej odchodzi grzbiet Rachowca (954 m). Od 1 czerwca 1992 roku funkcjonuje tutaj ponownie międzynarodowe kolejowe przejście graniczne na linii kolejowej z Żywca do Czadcy. Z przełęczy widać Sołowy Wierch (848 m), Ochodzitą (894 m), Groniową (739 m), Mały Rachowiec (840 m), Duży Rachowiec (954 m), Skalankę (867 m) oraz Firkową Kiczorę (804 m).

PRZEŁĘCZ GRANICZNE
Przełęcz położona na wysokości 755 m to najwyższa z przełęczy na terenie Zwardonia. Zwana też Przełęczą Wrzeszczowską. Nazwa pochodzi od wypływającego spod przełęczy potoku Wrzeszczówka. Nazwa Graniczne wynika z faktu położenia przełęczy na dawnej granicy polsko - węgierskiej, a obecnie polsko - słowackiej.
Przełęcz leży w głównym wododziałowym grzbiecie karpackim pomiędzy Skalanką (867 m) na północy, a Beskidem Granicznym (863 m) na południu. W przeszłości przez Przełęcz Graniczne, podobnie jak przez Przełęcz Przysłop, prowadził szlak handlowy z Polski na Węgry, którym m. in. transportowano sól na Węgry, a rudę żelaza do Polski, tzw. "hawiarski". Pierwotnie właśnie tędy miała przebiegać linia kolejowa z Żywca do Czadcy, nim ostatecznie zdecydowano się ją poprowadzić u podnóża Rachowca przez Zwardoń i Przełęcz Zwardońską. Z przełęczy widać Skalankę (867 m), Mały Rachowiec (840 m), Duży Rachowiec (954 m), Oźną (952 m) oraz Beskid Graniczny (863 m). Pod Przełęczą Graniczne znajdują się źródła potoku Słanica.
Na tej przełęczy planuje się uruchomienie nowego przejścia turystycznego, a w przyszłości drogowego.

SZCZYTY GÓRSKIE

Na obszarze Zwardonia znajduje się 10 szczytów górskich. Są to:

KICZORA
Zalesiona kulminacja położona na wysokości 845 m. Szczyt graniczny pomiędzy Zwardoniem a Jaworzynką, położony na północny - zachód od osiedla Myto. Spod Kiczory wypływa Potok Sołowy, dopływ Krężelki, a następnie Czadeczki (zlewisko Morza Czarnego).

KIKULA
Kulminacja położona na wysokości 845 m. Szczyt graniczny pomiędzy Polską a Słowacją, na północny - zachód od osiedla Myto. Na jej stokach znajduje się wyciąg narciarski Cuplik. Z Kikuli na południowy - wschód widok na masyw Rachowca (954 m).

SOŁOWY WIERCH
Zalesiona kulminacja o wysokości 848 m, spod której biorą się początkowe źródła potoku Roztoki, w kształcie trójramiennego rozrogu. Nazwa związana jest z mającymi tutaj początek źródłami Soły.

PYDYCHÓW GROŃ
Niewielkie bezleśne wzniesienie o wysokości 751 m, położone pomiędzy Przełęczą Zwardońską a Przełęczą Przysłop, w głównym wododziale karpackim. Przez szczyt wzniesienia, zgodnie z przebiegiem linii grzbietu, biegnie granica państwowa ze Słowacją. Na północno - zachodnim stoku znajdują się wyciągi narciarskie (Jawornik I, Jawornik II, Pod Mytem). Nazwa pochodzi od osiedla Pydychy, rozłożonego u południowo - wschodniego podnóża. Wschodnie stoki wzgórza, przez przysiółek Groń, trawersuje polna droga z Myta do Zwardonia.

KOBYŁKULA
Kulminacja położona na wysokości 699 m, położona na północ od Zwardonia, poniżej osiedli Węglarze i Stojaki, nad osiedlem Raj i Zając. Z Kobyłkuli widok na masyw Rachowca (954 m), Pydychów Groń (751 m), Kikulę (845 m) i Sołowy Wierch (848 m).

GRONIOWA
Zalesione wzniesienie położone w masywie Rachowca na wysokości 739 m. U podnóża Groniowej od strony zachodniej przebiega linia kolejowa Żywiec - Zwardoń, a od strony południowej na jej stokach usytuowany jest cmentarz parafialny.

MAŁY RACHOWIEC
Położony w masywie Rachowca na wysokości 840 m. Pod wierzchołkiem znajduje się górna stacja wyciągu narciarskiego Mały Rachowiec. Z wierzchołka w kierunku północno - zachodnim roztacza się widok na Przełęcz Zwardońską i Przełęcz Przysłop, a w kierunku północnym widok na Ochodzitą (894 m) i masyw Baraniej Góry (1220 m). W kierunku południowo - zachodnim piękny widok na dolinę Słanicy z przepiękna panoramą wzniesień Beskidu Granicznego (863 m) i Skalanki (867 m), a pomiędzy nim Przełęczy Graniczne (755 m). Na Małym Rachowcu znajduje się osiedle o tej samej nazwie. W kierunku południowo - wschodnim widok na pobliski Rachowiec (954 m) wraz z wyciągiem narciarskim Duży Rachowiec, najdłuższym w Zwardoniu.

RACHOWIEC
Kulminacja o wysokości 954 m, na północno - zachodnim skraju "Worka Raczańskiego" stanowiąca krótki, ale masywny grzbiet boczny pomiędzy dolinami Czarnej Soły (Roztoki) i Słanicy. Przylega do pasma granicznego tuż ponad Przełęczą Zwardońską. Chociaż nie przekracza 1000 m i leży w pewnym oddaleniu od głównego grzbietu oraz najważniejszych wierzchołków tej części Beskidu Żywieckiego, zaliczany jest do atrakcyjniejszych i dość często odwiedzanych przez turystów. Zasługa to bliskości Zwardonia, a może przede wszystkim ciekawej panoramy ze szczytu.
Położenie Rachowca sprawia, że z jego podszczytowych polan można oglądać w kierunku południowym i wschodnim całą najważniejszą część "Worka Raczańskiego" z kulminacjami - Wielkiej Raczy (1236 m), Bendoszki Wielkiej z charakterystycznym Jubileuszowym Krzyżem Ziemi Żywieckiej (1144 m), Rycerzowej (1226 m) czy Muńcoła (1165 m) wraz z przejrzystym układem dolin i bocznych grzbietów odchodzących od pasma granicznego, a także przy dobrej widoczności, na horyzoncie ostre szczyty Małej Fatry, już na Słowacji. Z żadnego innego miejsca nie widać tej części Beskidu Żywieckiego. Rachowiec to również góra narciarzy i to jeszcze od czasów przedwojennych. Dzisiaj korzystają oni przede wszystkim z dużego wyciągu orczykowego, który od strony Zwardonia wychodzi prawie na wierzchołek.
Spłaszczony nieco szczyt opada stromymi, zalesionymi stokami ku północy, w dolinę Czarnej Soły. Na dzikich zboczach znajduje się rezerwat Butorza z ponad stuletnim borem świerkowym i ostoją zwierzyny.

SKALANKA
Pierwsza wyraźna kulminacja o wysokości 867 m, w grzbiecie granicznym na południe od Przełęczy Zwardońskiej, ponad Przełęczą Graniczne. Od wschodu źródłowa część doliny Słanicy z osiedlami Lastoczka i Gomółka. Na zachód, na słowacką stronę odchodzi grzbiet Oselnego rozdzielający doliny Skaliczanki i Wrzeszczówki.
Na wschodnim stoku znajduje się prywatne schronisko "Pod Skalanką", a dalej chatka studencka " Skalanka". W latach trzydziestych na stokach Skalanki planowana była budowa dużej skoczni narciarskiej.
Stoki Skalanki uznawane są za najbardziej atrakcyjne stoki narciarskie w Zwardoniu. Znajdują się tutaj dwa wyciągi orczykowe (Skalanka I i Skalanka II), a na południowych zboczach wyciąg Bór.

BESKID GRANICZNY
Kulminacja w grzbiecie granicznym o wysokości 863 m, pomiędzy Zwardoniem, a Wielką Raczą. Inne nazwy Beskidu Granicznego to Beskid Wrzeszcz, Beskid Wrzeszczowski lub Wrzeszczówka. Stanowi zwornik dla biegnącego równoleżnikowo w kierunku wschodnim grzbietu Oźnej (952 m) i Łysicy (704 m). Ciekawa panorama na otoczenie doliny Słanicy i Rachowiec oraz na doliny Wrzeszczówki i Skaliczanki po stronie słowackiej.

ZE SŁOWNIKA GEOGRAFICZNEGO KRÓLESTWA POLSKIEGO

ZWARDOŃ
Wieś i stacja drogi żelaznej w powiecie żywieckim, jest częścią gminy Sól, leży w górzystej okolicy u źródeł rzeki Czerny, dopływu Soły z lewego brzegu. Na obszarze Zwardonia jest przełęcz (700 m n.p.m.), przez którą prowadzi gościniec i kolej żelazna do Csaczy na Węgrzech. Osada liczy 18 domów i 124 mieszkańców (64 mężczyzn, 60 kobiet). Mają tu wznieść kościół parafialny jako w punkcie pogranicznym.

HISTORIA

Zwardoń jest stosunkowo młodą miejscowością. Czas jego powstania nie jest dokładnie znany. Był to prawdopodobnie XVII wiek. Chociaż przypuszczalnie istniała tutaj wcześniej jakaś graniczna osada czy też punkt celny na szlaku handlowym.
Przez obecne osiedle Myto prowadził trakt handlowy z Polski na Węgry. Tędy wywożono sól, a sprowadzano miedź, rudę żelaza oraz wino. Osiedle Myto w tym czasie należało do wsi Sól. Drugim traktem handlowym był tzw. szlak "hawiarski", który prowadził przez dolinę Słanicy i Przełęcz Graniczne.
Najstarszą częścią Zwardonia jest osiedle Myto. Prawdopodobnie około XVII - XVIII wieku, zjawiło się tutaj czterech braci o nazwisku Zwardoń. Na niczyich ziemiach postawili oni zagrody, zajmując się hodowlą owiec i bydła. Prawdopodobnie byli to osadnicy Wołoscy posuwający się zboczami gór Beskidu Żywieckiego, którzy nie znaleźli miejsca w zasiedlonych górach Beskidu Śląskiego, albo też włościanie przeniesieni w górne rejony Soły, z przeludnionych wsi klucza Węgierskiej Górki. Było to za czasów Mikołaja Komorowskiego, właściciela państwa żywieckiego, który popadł w długi i najpierw dał w zastaw, a następnie sprzedał całą wieś Sól wraz z zarębkami hrabiemu Szembekowi. Nowy właściciel szybko chciał zrekompensować swoje straty rozpoczynając rabunkową gospodarkę i wzmagając ucisk wobec zamieszkującej te tereny ludności. Następstwem tego narastające zbiegostwo górali z okolic Zwardonia, Soli i Rycerki na Ziemię Czadecką. Tym bardziej, że obiecywano im zwolnienia od podatku na okres 12-16 lat, co w porównaniu z ciężkim życiem w majątkach polskich musiało działać zachęcająco. Takich fal zbiegostwa było kilka.
Próżno szukać wczesnych wzmianek na temat miejscowości Zwardoń u Andrzeja Komonieckiego w "Chronografii albo dziejopisie żywieckim". Jednak wiemy, że obecna miejscowość Zwardoń była częścią Soli, dlatego niektóre wzmianki dotyczą obecnego terytorium Zwardonia:

" 1712 - A o tej soli tamecznej [czyli o pok
ładach soli w miejscowości Sól] tak starzy powiadają, że tam jest gdzieś sól bałwanista kruchowa [czyli sól kamienna, którą można kopać w "bałwanach" czyli bryłach, jak w Wieliczce], tylko że się brać nie da dla pogłowieństwa albo zabójstwa dla niej człowieka. Iż pasterz znalazł był niegdy najpierwej tę sól w górze w lesie Rachowcu nazwanym, nad wsią będącą, którą woły albo owce lizały, zbiegając się tam w to miejsce, i powiedział o tym swemu gospodarzowi. A ten jego tam zabił, żeby ta rzecz zatajona, a nie rozgłoszona była, i dla tej przyczyny i krwie niewinnej rozlania Pan Bóg nie chce tego skarbu objawić i ma bydź tam w tym miejscu jakoby zapadzisko, że ta sól się w ziem zapadła, a kiedy jasne niebo bywa, twierdzą, że tam w tej górze sól trzeszczy, grzmot jakiś wydaje w ziemi; słysząc wiele to [ludzi] i o tym powiadają".
"1715 - Dnia 21 maja we wtorek był wyjazd kommisyjej na granice węgierskie tu od zamku żywieckiego, gdzie ślachetny pan Stefan Luboński, administrator żywiecki z assystencyją swoją tam stanął, a tam go kommisarze cesarscy z pany węgierskiemi oczekiwali w sprawie o postrzelanie strażników solnych cesarskich i przestąpienie granic od poddanych Państwa Żywieckiego ze wsi Soli. Gdzie wyjechawszy i zebrawszy się, inkwizycyje wywodzili przez świadki i pokazała się wszytka rzecz tu na poddanych Państwa Żywieckiego. Za które postrzelanie sześćdziesiąt ryńskich strażnikom cesarskim osądzono ekspendować i tam na granicy poddani nasi pamiętne karanie w oczach kommisarzów otrzymali od pana administratora żywieckiego. Gdzie zgodnym obyczajem uczęstowawszy się obie strony, rozjachali się".
"1716 - Tegoż roku i miesiąca lutego konstytucyja pańska nastała nowego myta od wina i piwa żylińskiego, z Węgier przewożącego, aby na Soli wsi oddawano na skarb pański od fury wina dwa ryńskie, a od piwa żylińskiego beczki złoty jeden. Co to było z ciężkością kupców wszelakich, że tego przedtym nie bywało".
"1776 - Roku tegoż znowu tego Jaśnie Wielmożnego pana Karola synowie Franz, Ignatz i Joseph rozdzielili się: Joseph dostał Rycerkę, Sól etc. w górach".

Nazwa Zwardoń pojawia się na mapie z końca XVIII wieku przy istniejącym już wówczas bitym trakcie oraz w dokumentach określających zasięg cyrkułu myślenickiego (od 1821 roku wadowickiego). W latach osiemdziesiątych XVIII wieku za panowania cesarza Józefa II zbudowano przez Przełęcz Przysłop, zgodnie z przebiegiem starego szlaku handlowego, tzw. trakt cesarski czyli popularną "cesarkę". W XIX wieku Zwardoń znalazł się w dobrach Wielopolskich, , ale od roku 1813 dobra Soli, a wraz z nią i Zwardonia przypadły hrabiemu Szembekowi. Majątek ten w latach siedemdziesiątych XIX wieku wykupili Habsburgowie (Albrecht i Karol).
3 listopada 1884 roku została otwarta linia kolejowa z Żywca do Czadcy. Tym samym Zwardoń uzyskał połączenie kolejowe.
Teren ówczesnego Zwardonia (obecnie centrum) dookoła stacji kolejowej, na której zatrzymywały się pociągi pośpieszne jadące z Lwowa przez Kraków, Suchą Beskidzką, Żywiec, Zwardoń aż do Wiednia, nazywał się "świńska młaka" - było to trzęsawisko otoczone lasami. Zwabieni możnością zarobków przybywali tu nie tylko mieszkańcy okolicznych przysiółków - zarębków, ale również ludzie z innych krajów. Ludzie ci musieli budować swoje domostwa, a że jedyną niczyją własnością była owa "świńska młaka", osuszano ją. Karczowano kupiony od właścicieli pobliski las i budowano drewniane chaty, a bogatsi już murowane. W chwili, gdy wjeżdżał pierwszy pociąg stało już 8 domostw. Po prawej stronie stacji istniały już małe skupiska osiedli - Pydychy i Groń, liczące po kilka zagród. W około pięć lat później osada liczyła 18 domostw i 124 mieszkańców (64 mężczyzn i 60 kobiet).
1 czerwca 1891 roku został uruchomiony Urząd Pocztowy w Zwardoniu.
W roku 1894 powstała w Zwardoniu klasa filialna, należąca do Soli. Z dniem 1 września 1903 roku klasa ta została przekształcona w samoistną jednoklasową szkołę ludową. Budynek szkoły powstał w roku 1901, przebudowany został w roku 1908. Kierownikiem i jedynym nauczycielem był Klimonda.
Natomiast w roku 1896 powstała kaplica, do której w niedzielę i święta przyjeżdżał ksiądz z Rajczy. Dopiero w roku 1906 powstał kościół pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny.
W roku 1908 zainstalowano w Żywcu 6 aparatów Morsea, które stanowiły łączność telegraficzną z urzędami : Milówka - Rajcza - Zwardoń oraz pomiędzy stacjami na linii kolejowej Żywiec - Zwardoń. 
W roku 1914 nauczycielem i kierownikiem szkoły był Józef Szymański.
Rok 1918 przyniósł nową rzeczywistość do Zwardonia. Powstała polska szkoła dwuklasowa, która w latach dwudziestych otrzymała imię Królowej Jadwigi.
W okresie międzywojennym, a szczególnie pod koniec lat dwudziestych i w latach trzydziestych stał się Zwardoń bardzo znaną i modną stacją narciarską. Korzystny mikroklimat pozwalający na długie utrzymywanie się pokrywy śnieżnej, doskonałe bezleśne stoki od strony Rachowca i Skalanki, dobre połączenie kolejowe, powstające pensjonaty i schronisko PTT (Polskie Towarzystwo Tatrzańskie) sprawiły, że zaczęli zjeżdżać tu narciarze z całej Polski (zimą kursowały nawet specjalne pociągi z Warszawy) i pod tym względem odciążył nieco nawet Zakopane.
W roku 1929 założono w Zwardoniu Koło Żywieckiego Oddziału Babiogórskiego PTT, które wkrótce zorganizowało tzw. "zbiorową stację turystyczną". Głównymi twórcami tego koła byli M. Augustynowicz, W. Pantofliński, inż. Pretrusiewicz oraz inż. Baecker. Dysponowała ona w okolicznych domach góralskich ponad 100 miejscami noclegowymi, wykorzystywanymi głównie przez narciarzy. Ciekawostką z przedwojennego Zwardonia jest, że na samej granicy stała w Zwardoniu popularna karczma. Miała ona wejście i okna zarówno od polskiej jak i słowackiej strony. Obsługiwała gości z obu stron granicy. Karczma została zniszczona podczas niemieckiej okupacji.
W roku 1930 w Zwardoniu (jak podaje przewodnik W. Midowicza "Zwardoń i okolica") istniała skocznia narciarska (obok schroniska PTTK - Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze), która powstała dzięki Leopoldowi Moserowi oraz inż. Wiktorowi Fucikowi. Najdłuższe skoki były oddawane na odległość tylko 25 m, dlatego miała powstać druga większa, na stokach Skalanki. Co do planów snutych przed wybuchem drugiej wojny światowej warto przypomnieć plany o budowie toru lodowego małego i dużego, toru bobslejowego, basenu kąpielowego i pływackiego. Na terenie Zwardonia znajdowały się tzw. cztery boiska narciarskie :

- na Wawrzasach (Orawcowa)
- na Szurówce (w pobliżu pensjonatu "Graniczny")
- na Habiniakowej Łące (Pydychów Groń)
- na Kosarzyskach (Kosarzyska)

Ponadto w Zwardoniu znajdowały się sklepy, gospody, szkoła, kaplica (codziennie była jedna msza św., natomiast w niedziele i święta o 7.00 i 9.30), posterunek policji, placówka straży granicznej, urząd pocztowy (w mniejszym budynku kolejowym obok biura naczelnika stacji, poczta była czynna codziennie w godzinach 8.00 - 12.00, 15.00 - 18.00, a w niedziele i święta 9.00 - 11.00, 15.00 - 16.00). Oprócz tego w Zwardoniu znajdowała się biblioteka TSL oraz kręgielnia ponad dworcem.
Zwardoń komunikacyjnie posiadał trzy dzienne połączenia kolejowe z Żywcem (względnie ze Suchą Beskidzką), dwa pociągi turystyczne z Katowic (w sobotę i niedzielę), w okresie XII - III w niedziele z Katowic, bezpośredni z Krakowa oraz dwa dzienne połączenia do Czadcy.
W roku 1932 ze Zwardonia odjeżdżały pociągi o godzinach 4.35 (do Żywca przyjazd 5.33), 6.25 (w Żywcu 7.27), 11.35 (w Żywcu 12.35), 17.37 (w Żywcu 18.35), 19.10 (w Żywcu 20.15, kursował w dni świąteczne w okresie 18 XII - 26 III).
Do Zwardonia pociągi przyjeżdżały o 8.45 (z Żywca odjeżdżał o 7.29, kursował w dni świąteczne w okresie 18 XII - 26 III, 10.00 (z Żywca 8.40), 16.34 (z Żywca 15.10), 20.55 (z Żywca 19.36), 22.55 (z Żywca 21.42, kursował w dni przedświąteczne 17 XII - 25 III).
Zwardoń dysponował miejscami noclegowymi o liczbie - 200 łóżek i 150 sienników. Stacja turystyczna znajdowała się naprzeciw dworca kolejowego o liczbie 16 łóżek. Druga stacja turystyczna znajdowała się u R. Klimonda (25 miejsc). Na Piekle (wówczas należał do Zwardonia) w Willi Kuliga było 16 miejsc noclegowych. Noclegi udostępnione były także w Stacji turystycznej ČSKT (Czechosłowackie Koło Turystyczne) umiejscowionej w gospodzie u A. Feuermanna, ale tylko dla posiadaczy legitymacji PTT (Polskie Towarzystwo Tatrzańskie) lub PZN (Polski Związek Narciarski). Znajdowało się tam 15 miejsc noclegowych. Śniadanie u A. Feuermanna kosztowało 0,65 zł, obiad 2 - 2,50 zł, kolacja 1,50 zł, nocleg 2,50 zł. Całodzienne utrzymanie (4 posiłki) 4,50 - 5 zł, a wraz z noclegiem 7,50 zł. Zwardoń mógł w roku 1930 przyjąć łącznie 400 osób (ceny noclegów kształtowały się - za łóżko 2,50 - 3,00 zł, siennik 1,00 zł, natomiast w przypadku pobytów miesięcznych jednoosobowy pokój kosztował 70 zł, a dwuosobowy pokój 120 zł).
W sezonie zimowym 1937/38 Zwardoń dysponował 120 miejscami noclegowymi w schronisku (70 łóżek i 50 sienników) z cenami - dla członków PTT 1,25 - 2,35 zł, PZN - 1,75 zł, pozostali - 2,25 - 2,85 zł.
W Zwardoniu funkcjonowała jeszcze Stacja Narciarsko - Turystyczna TKN Sekcji Narciarskiej Żydowskiego Towarzystwa Krajoznawczego (Oddziału w Będzinie), (w domu u Jana Szczotki, Zwardoń 459).
W ówczesnym Zwardoniu były wytyczone dwa szlaki turystyczne - jeden czerwony do Soli przez Rachowiec, wyznakowany w roku 1928 przez Władysława Midowicza jako szlak narciarski, a drugi niebieski dalekobieżny, który prowadził z Baraniej Góry przez Sołowy Wierch, Zwardoń na Wielką Raczę. Wyznakowany również w roku 1928 przez Władysława Midowicza jako wariant Głównego Szlaku Beskidzkiego. Poza tymi szlakami ulubionymi miejscami spacerów przyjezdnych gości były "Wężowa Góra" (Pydychów Groń) oraz "Aleja Zakochanych" (grzbiet łączący Rachowiec ze Skalanką).
Popularność Zwardonia wzrosła, kiedy to 6 stycznia 1933 roku nastąpiło uroczyste otwarcie schroniska turystycznego PTT. Idea budowy zrodziła się w roku 1930 z inicjatywy działaczy PTT Z. Lubertowicza, O. Czaputy, S. Sojki i inż. W. Fucika. W roku 1931 bielski oddział PTT zakupił z posiadanych funduszy parcelę pod budowę obiektu i po porozumieniu się z oddziałem PTT w Żywcu przystąpiło jesienią do wykopów pod fundamenty i piwnice. W okresie zimy ze względów klimatycznych zmalało tempo prac, które wznowiono wraz z wiosną roku 1932. Końcem roku 1932 schronisko było przygotowane do otwarcia. Z ramienia Oddziału Babiogórskiego w Żywcu budową kierowali wspomniany już W. Fucik oraz ówczesny prezes oddziału PTT w Żywcu M. Maczyński. Z okazji rozpoczęcia działalności schroniska wydano pamiątkowe zaproszenia, na których widniała fotografia okazałego budynku oraz zorganizowano pokaz skoków narciarskich. W dniu 22 lutego 1934 roku schronisko zostało przekazane przez Oddział Babiogórski PTT w Żywcu oddziałowi PTT w Bielsku Białej na wyłączną własność i od tego czasu aż do wybuchu II wojny światowej, znajdował się w gestii tego oddziału. W roku 1937 doprowadzono do schroniska szeroko utwardzaną drogę oraz linię telefoniczną. Schronisku nadano nazwę, którą i obecnie obowiązuje, "Dworzec Beskidzki".
W owym czasie nazwa Zwardoń nie schodziła z łamów prasy sportowej i wydawnictw narciarskich, audycji radiowych z liczbą grubości pokrywy śnieżnej. Zwardoń był w latach trzydziestych kreowany jako główny ośrodek narciarski dla Żywiecczyzny oraz Śląska, a w niedalekiej przyszłości miał stać się jednym z pierwszych ośrodków sportu narciarskiego.
Z imprez narciarskich w Zwardoniu odbywały się Karpackie Rajdy Kolejowo - Narciarskie od roku 1932.
Również od roku 1932 organizowane były Mistrzostwa Śląskiego Okręgu Polskiego Związku Narciarskiego w konkurencjach klasycznych.
W roku 1933 zorganizowano do Zwardonia specjalnie dla narciarzy wycieczkę pociągiem popularnym.
Z innych imprez należy wymienić Harcerski Biegi Zjazdowe i Biegi Rozstawne 3 x 4 organizowany przez HKN Katowice. Również HKN Katowice organizował Rajd Gwiaździsty i Zawody ZHP w narciarstwie.
W Zwardoniu mieszkał instruktor PZN (Polski Związek Narciarski) Antoni Husakowski.
W roku 1932 został powołany w Zwardoniu Komitet Rozbudowy Szkoły. W ciągu dwóch lat dobudowano piętro z drewna podarowanego przez arcyksięcia Habsburga. W roku szkolnym 1934/35 kierownikiem szkoły była Maria Węgrowska, a w roku 1935 kierownikiem został mianowany Stanisław Jelonek. Funkcję tę sprawował do roku 1938. Uczyły wraz z nim dwie nauczycielki - Strzelichowska i Miodońska. 1 września 1938 roku kierownikiem czteroklasowej szkoły został Edward Ziarko.
W zimie roku 1937 w Zwardoniu żołnierze polscy odbywali cykl szkoleń narciarskich oraz poruszania się po zajętym obszarze. Przygotowywano się w ten sposób do ewentualnej wojny z Czechosłowacją.
1 grudnia 1938 roku zostały obsadzone przez wojska polskie tereny położone na północ od linii kolejowej Zwardoń - Czadca, należące do ówczesnej Czecho-Słowacji. Została zajęta część Skalitego oraz miejscowości Czarne (Čierne) i Świerczynowiec (Svrčinovec). W sumie ok. 40 km2 powierzchni wraz z ok. 3.000 mieszkańców. 
Taki stan trwał do 1 września 1939 roku, kiedy to o świcie przez Przełęcz Zwardońską i Przełęcz Przysłop wkroczyły niemieckie oddziały VII Bawarskiej Zmechanizowanej Dywizji Piechoty pod dowództwem gen. Otto. Zwardoń został osaczony z dwóch stron od Przełęczy Zwardońskiej i od Koniakowa. Przewodnikiem przedniej straży tej dywizji był Alojzy Wagner, kierownik schroniska "Beskidenverein" na Lipowskiej. 2 i 3 września Gustaw Pustelnik, właściciel schroniska na Hali Rysiance przeprowadził przez granicę dwie jednostki niemieckiej 3. Dywizji Górskiej wraz z tankietkami, które przez płaje Romanki dotarły nad Bystrą i Wieprz oraz do Sporysza.
Południowa granica Polski na wschód od Zwardonia obsadzona była przez oddziały 1. Brygady Górskiej płk dypl. Janusza Gaładyka. Doliny Soły i drogi z Czadcy przez Zwardoń do Żywca bronił 1. Batalion 2. Pułku Strzelców Górskich KOP (Korpus Ochrony Pogranicza) o kryptonimie "Berezwecz", którym dowodził major Kazimierz Czarkowski. Strzelcy wspierani byli przez Batalion Ochrony Narodowej "Żywiec" i niewielkie siły artyleryjskie. Zaplecze stanowiły cztery forty w Węgierskiej Górce obsadzone przez 151. kompanię forteczną kpt. Tadeusza Semika, która stawiała opór do 3 września.
W Rajczy była utworzona 3 Kompania Strzelecka Ochrony Narodowej "Rajcza" pod dowództwem porucznika Sicińskiego.
W Milówce była utworzona 2 Kompania Strzelecka Ochrony Narodowej "Milówka" pod dowództwem porucznika Niemczyk.
Po jednym plutonie z Milówki i Rajczy skierowano do Zwardonia. Tu kapitan Zygmunt Wajdowicz dowódca tego odcinka wyznaczył im stanowiska obok stacji kolejowej frontem do granicy.
Za swoich sąsiadów mieli kompanię z batalionu "Berezwecz", żołnierzy Straży Granicznej, którzy wraz z gajowymi patrolowali granicę.
Czujki rozstawione wzdłuż granicy już około 4 rano 1 września oddały pierwsze strzały do nadchodzących Niemców, po czym wycofały się na stanowiska plutonu. Niemcy odpowiedzieli skomasowanym ogniem karabinów maszynowych, do których po chwili dołączył ostrzał granatami moździerzowymi.
W Skalitem zginęło trzech żołnierzy polskiej straży granicznej oraz dowódca polskiej straży Józef Czesław Biliński (jego grób można znaleźć na miejscowym starym cmentarzu), ponadto dwóch żołnierzy zostało rannych. Przy wiadukcie kolejowym na Serafinowie zginął żołnierz polski.
Około 6.00 przy wkraczaniu na teren Zwardonia zginął pierwszy niemiecki żołnierz. Został pochowany na starym cmentarzu w Zwardoniu.
Podczas działań wojennych została uszkodzona linia kolejowa w Serafinowie na długości 600 m, zrytą drogę jeszcze pierwszego dnia naprawili Niemcy, szybko została przywrócona łączność telefoniczna.
Po kilku godzinach walki i nasilającego się z każdą chwilą ognia nieprzyjaciela plutony ON, stanowiąc osłonę dla wycofujących się wojsk na główną rubież obronną pod Węgierską Górką, najpierw ukryły się i zajęły stanowiska za nasypem kolejowym. Stosując taktykę skoków oraz po wysadzeniu mostu kolejowego w Soli i drogowego w Ujsołach, plutony wraz z czterema rannymi, odskoczyły w kierunku Kasperek, a następnie obok Szarego na Krzywą koło Kamesznicy. Tu zorganizowano obronę. Na jakiś czas zatrzymała ona nacierających Niemców na Kamesznicę i Milówkę. Niemcom nie udało się także wejść na drogę prowadzącą z Nieledwi do Milówki. Ponieśli tutaj spore straty w zabitych i rannych. Natarcie Niemców zostało zatrzymane do 2 września do godziny 10.00. W tym czasie Niemcy podciągnęli artylerię i rozpoczęli intensywny ostrzał stanowisk polskich na Krzywej i dalej w kierunku Węgierskiej Górki i Radziechów.
W ten sposób sztab niemiecki starał się odciąć drogę wycofywania się żołnierzy ON. Późną nocą ON "Milówka" i "Rajcza", wykonując rozkaz o zameldowaniu się w miejscu przeznaczenia batalionu, przekazały swe stanowiska żołnierzom KOP-u pod dowództwem porucznika Romana Talarka i nad ranem 2 września dołączyli do swych kompanii stacjonujących w Żywcu.
W czasie II wojny światowej, podobnie jak w wielu wsiach wcielonej do Niemiec Żywiecczyzny, Niemcy przeprowadzili akcję wysiedleńczą. Zwardoń musiało opuścić 356 dotychczasowych mieszkańców, a w ich miejsce osiedlono 53 kolonistów niemieckich.
Po wkroczeniu Niemców ani kierownik miejscowej szkoły, Edward Ziarko, ani też nauczycielki, nie stawili się do pracy. W związku z tym inspektor szkolny Horodyski z Żywca mianował kierownikiem Jana Górnego. Niemcy zezwolili na naukę w szkole. Rok szkolny 1939/40 rozpoczął się w Zwardoniu w listopadzie. Grono pedagogiczne wraz z kierownikiem stanowiły nauczycielki - Danuta Milewska i Maria Opałko.
W roku 1940 zamknięta została polska szkoła, nauczyciele zwolnieni. Budynek szkoły został rozbudowany przez Niemców i mieściła się w nim szkoła niemiecka oraz magazyny.
W roku 1942 otwarto polską jednoklasową szkołę w budynku Justyny Wolancz. Uczyła jedna nauczycielka Helena Michna. Szkoła ta czynna była aż do wiosny 1945 roku.
W okresie okupacji niemieckiej schronisko "Dworzec Beskidzki" jak i wiele innych obiektów zajęli Niemcy i zamienili na koszary wojskowe, a całe pierwotne wyposażenie i inwentarz wywieźli. W czasie działań wojennych budynek nie poniósł uszkodzeń, został jednak doszczętnie zdewastowany i ograbiony.
W roku 1943 utworzono oddział AK (Armia Krajowa) dowodzony przez Franciszka Zwardonia, który działał na obszarze od Zwardonia po Kamesznicę. Na jesień 1944 roku pięćdziesięcioosobowa grupa partyzantów polskich, słowackich i radzieckich, której dowódcą był kapitan Waleri Burzin "Jefremow", kwaterowała w osiedlu Młada Hora pod Rycerzową, gdzie przedostała się z Orawy po upadku Słowackiego Powstania Narodowego. Kontrolowała ona m. in. tereny Zwardonia, ochraniając ludność przed rabunkami okupanta i tocząc z niemiecką żandarmerią liczne potyczki.
Wojna w Zwardoniu zakończyła się rankiem 1 maja 1945 roku.
15 lutego 1946 roku ponownie uruchomiono Agencję Pocztową w Zwardoniu, kierownikiem agencji został Stefan Widzyk.
W roku 1946 w grudniu doszło w Zwardoniu do strzelaniny pomiędzy NSZ (Narodowe Siły Zbrojne) a MO (Milicja Obywatelska) i UB (Urząd Bezpieczeństwa).
Po zakończeniu działań wojennych natychmiast przystąpiono do doprowadzenia szkoły do stanu używalności. Po dziesięciu dniach wytężonej pracy szkoła stanęła otworem dla dzieci i dorosłych.
11 maja rozpoczęły się zajęcia lekcyjne, które prowadziła jedyna nauczycielka - Danuta Milewska. W roku szkolnym 1945/46 powrócił kierownik Edward Ziarko.
Budynek posiadał tylko trzy izby lekcyjne oraz gabinet pomocy naukowych, a musiał pomieścić 200 uczniów.
W następnych latach przybywało nauczycieli oraz uczniów. Kierownikiem szkoły od 3 września 1946 roku została Danuta Milewska. Starania o rozbudowę szkoły zakończyły się niepowodzeniem ze względu na małą powierzchnię wokół budynku. Część klas musiała się uczyć w budynku "na cle".
W roku 1949 poprzez wyodrębnienie przysiółków Laliki, Kasperki i Pochodzita z Szarego powstała miejscowość Laliki. Osiedla Piekło, Stańcówka, Wołowiec, Wełniakówka zostały włączone do Lalik. To samo dotyczyło Kosarzysk oraz Rupienki i częściowo Rachowca. 
Według wykazu z 5 kwietnia 1949 roku Agencja Pocztowa w Zwardoniu obsługiwała dwie gromady - Zwardoń oraz Szare Gronie.
Do gromady Zwardoń należały osiedla - Groń (60 mieszkańców), Wieczorek (100), Myto (100), Gomółka (200), Centrum (500), Bory (50), Graniczne (150).
Do gromady Szare Gronie osiedla - Piekło (58), Stańcówka (69), Rachowiec (64), Krawce (56), Laliki (179), Wełniakówka (56), Pochodzita (242), Pańska Łąka (108), Kosarzyska (98), Rupienka (74), Węglarze (140).
Po wojnie Zwardoń nieco podupadł. Zlikwidowano kolejowe przejście graniczne (tory zostały zasypane) i tętniąca do tej pory stacja stała się senną stacyjką końcową na lokalnej linii. Mimo uruchomienia dwóch wyciągów nie odzyskał również swojej świetności narciarskiej. Związane to było z uszczelnieniem granic. Dopiero w roku 1955 zniesiono ograniczenia w ruchu turystycznym w strefie nadgranicznej. W roku 1957 został wyznakowany niebieski szlak turystyczny ze Zwardonia przez dolinę Słanicy, Miodowiec, Przełęcz pod Oźną, Skrzadnicę, Jaworzynę do Rycerki Górnej Kolonii jako "Szlak Partyzantów Radzieckich" w celu upamiętnienia walk oddziału "Awangarda".
W latach 1951 - 1955 szlak turystyczny ze Zwardonia przez Gomółkę, Przełęcz Graniczne, Beskid Graniczny, Magurę, Obłaz, Wielką Raczę, Małą Raczę, Przełęcz pod Orłem, Przełęcz Śrubitę, Kikulę, Przełęcz Przegibek, Petrykową aż po Wielką Rycerzową został przemalowany na kolor czerwony. W późniejszym okresie został jeszcze wyznakowany tzw. łącznik szlaku turystycznego o kolorze czarnym ze Schroniska PTTK na osiedle Mały Rachowiec. Łączy się on z czerwonym szlakiem z centrum Zwardonia przez Rachowiec do Soli.
Po II wojnie światowej próbowano reaktywować schronisko "Dworzec Beskidzki". Koszty poniesione w celu doprowadzenia do użytku turystów przekraczały siły nowo powstałego oddziału PTT w Bielsku. Jeszcze w roku 1946 schronisko nie było zabezpieczone i zagospodarowane, a znalezienie dozorcy okazało się rzeczą bardzo trudną. Wkrótce jednak sytuacja uległa zmianie. Jesienią 1946 roku ministerstwo komunikacji przydzieliło znaczną ilość materiałów na budowę schroniska. Na wiosnę 1947 roku przystąpiono do remontu, a w roku 1948 prowadzono już działalność na rzecz turystów. Gdy w roku 1952 powstały delegatury ZUT (Zarządu Urządzeń Turystycznych), oddziały ZUT w Bielsku i w Krakowie, administrację nad budynkiem przejęło ZUT PTTK Kraków. Rozpoczyna się nowy okres w dziejach obiektu. Dokonano najważniejszych remontów i napraw, wymiany wyposażenia. Od tego momentu staje się ono bazą wędrownych wczasów górskich PTTK. W latach 1970 - 72 zostało poddane kapitalnemu remontowi i modernizacji dlatego, też obiekt został wyłączony z eksploatacji. Od roku 1972 odnowiony służy turystom po dzień dzisiejszy. W okresie powojennym schronisko aż do początku lat dziewięćdziesiątych nosiło nazwę im. Hanki Sawickiej.
W roku 1961 powstał Rezerwat Butorza o powierzchni 30,68 ha. Jest to rezerwat typu leśnego, dla ochrony dolnoreglowego boru świerkowego. Rozciąga na północnych stokach Rachowca, na wysokości 600 - 800 m.
Również w roku 1961 wszczęto starania w Ministerstwie Leśnictwa o wydzielenie 1 ha z lasów państwowych pod budowę nowej szkoły. Dzięki uporczywej postawie ówczesnej kierowniczki Danuty Milewskiej i miejscowej ludności w roku 1967 rozpoczęto budowę nowej szkoły.
Projekt wykonała dr inż. Danuta Miszkowska z "Miastprojektu" Kraków. Przewodniczącym Społecznego Komitetu Budowy Szkoły był Józef Krasoń, a przewodniczącym Komitetu Rodzicielskiego Stanisław Szczotka.
17 stycznia 1970 roku nastąpiło uroczyste otwarcie nowej szkoły, której nadano imię Aleksandra Zawadzkiego. Szkoła posiadała sześć sal lekcyjnych, dwie pracownie, zastępczą salę gimnastyczną, pokój nauczycielski, kancelarię, kuchnię, pomieszczenia pomocnicze i dwa mieszkania dla nauczycieli. 230 uczniów uczyło ośmiu nauczycieli.
W roku 1973, po czterdziestu latach wzorowej pracy dydaktyczno - wychowawczej odeszła na emeryturę dyrektor szkoły Danuta Milewska, odznaczona Krzyżem Kawalerskim. Następcą został jej uczeń - Andrzej Bryś, późniejszy Naczelnik Gminy Rajcza.
W roku 1977 członkowie Komitetu Rodzicielskiego podejmują uchwałę o ufundowaniu szkole sztandaru, który 15 grudnia 1979 roku został uroczyście wręczony przez Andrzeja Gwizdonia.
15 grudnia 1986 roku do Zwardonia wjechał pierwszy pociąg elektryczny. 
Nowy rozkład jazdy pociągów, który został wprowadzony w roku 1990 to chyba najlepszy okres stacji Zwardoń. Bezpośrednie pociągi do Warszawy Wschodniej, Krakowa Gł., Kęt, pospieszny do Katowic zapewniały bardzo dobry dojazd miłośnikom "białego szaleństwa". Dzisiaj po tamtym okresie zostały tylko wspomnienia, bo obecne międzynarodowe pociągi pospieszne, jak mówią sami Zwardoniacy wożą tylko "powietrze".
Po roku 1989 dyrekcja szkoły w Zwardoniu wraz z gronem nauczycielskim rozpoczęła starania o przywrócenie imienia Królowej Jadwigi. Starania zostały zakończone 11 maja 1991 roku, a Bolesław Szulc, artysta-plastyk z Pszczyny, wykonał tablicę patrona szkoły oraz nowy napis w ramach Narodowego Czynu Pomocy Szkole.
Komitet Rodzicielski pomógł w zmianie płatu sztandaru z nazwą szkoły.
1 czerwca 1992 roku dokonano ponownego otwarcia międzynarodowego kolejowego przejścia granicznego Zwardoń - Skalite.
Od roku 1993 corocznie w Zwardoniu na Skalance organizowane są Międzynarodowe Zawody Narciarskie - Skalanka - o Puchar Żywiecczyzny w Narciarstwie Alpejskim i Klasycznym.
W roku 1994 w miejscowym Schronisku PTTK odbył się XIV Ogólnopolski Zlot Klubów Górskich - Zwardoń '94, zorganizowany przez Klub Turystów Górskich "Howerla" PTTK Białystok.
17 stycznia 1995 roku szkoła uroczyście obchodzi 25 - lecie istnienia nowej szkoły.
30 kwietnia 1995 roku na Mycie zostało otwarte międzynarodowe drogowe przejście graniczne Zwardoń - Skalite, w którym uczestniczyli ówcześni premierzy Polski i Słowacji - Józef Oleksy i Vladimir Mečiar.
15 lipca 1998 roku ministrowie transportu Polski i Słowacji dokonali wmurowania kamienia węgielnego pod budowę połączenia drogowego pomiędzy słowacką autostradą D - 18, a polską drogą szybkiego ruchu S - 94, na międzynarodowym drogowym przejściu Zwardoń Myto - Skalite.
W sezonie zimowym 1998/1999 Zwardoń posiadał rekordową liczbę wyciągów - 15 w tym sześć oświetlonych. Niestety w następnym sezonie tych wyciągów było już czternaście. Spowodowane to było rozebraniem wyciągu "Graniczny".
21 marca 1999 roku zostały rozegrane pierwsze zawody w narciarstwie zjazdowym pod nazwą "I Puchar Cuplika w Narciarstwie Zjazdowym".
1 lipca 1999 roku zostało otwarte przejście turystyczne Zwardoń Górka Gomółka - Skalite Serafinov.
W sezonie zimowym 1999/2000 Zwardoń "rozrósł" się o nową atrakcję turystyczną - znakowane trasy do biegania narciarskiego. Trasy te powstały dzięki mieszkańcom, a przede wszystkim sołtysowi Zdzisławowi Rakowi.
W wyżej wymienionym sezonie narciarskim odbyło się kilka bardzo interesujących imprez narciarskich - 8 grudnia XII Mistrzostwa Polski Kolejarzy w Biegach Narciarskich (na Orawcowej), 15 stycznia Bieg narciarski, 16 stycznia slalom gigant w narciarstwie alpejskim i slalom gigant w snowboardzie, 12 i 13 lutego I Puchar Zwardonia w biegach narciarskich i narciarstwie alpejskim, 19 lutego bieg narciarski "Beskidy bez Granic", bieg narciarski "Sprawni inaczej" oraz slalom gigant na Mycie w ramach VIII Międzynarodowego i XXXII Ogólnopolskiego Narciarskiego Rajdu Chłopskiego Rajcza - Zwardoń - Skalite - Oszczadnica 2000, 27 lutego III Puchar Cuplika w narciarstwie alpejskim.
28 maja 2000 została uruchomiona linia autobusowa z Wisły do Zwardonia w ilości dwóch kursów dziennie.

KARTKI Z KALENDARZA

STYCZEŃ

*** 1 styczeń 1993 - w wyniku rozpadu Czecho-Słowacji powstała Republika Słowacka i Republika Czeska. Tym samym Zwardoń uzyskał nowego sąsiada w postaci Słowacji.
*** 1 styczeń 1999 - weszła w życie nowa reforma administracyjna. Zwardoń wraz z gminą Rajcza znalazł się w granicach województwa śląskiego, powiatu żywieckiego.
*** 6 i 7 stycznia 1968 - w Będzinie podczas Przeglądu Heroldów został nagrodzony zespół "Szlachcice" ze Zwardonia.
*** 14 - 16 stycznia 1989 - podczas XXI Żywieckich Godów zespół "Bałamuty" ze Zwardonia zajął pierwsze miejsce.
*** 15 - 16 stycznia 2000 - na Skalance odbywały się Mistrzostwa Powiatu Żywieckiego w Narciarstwie Klasycznym i Alpejskim.
*** 17 styczeń 1970 - w Zwardoniu nastąpiło uroczyste otwarcie nowej szkoły, której nadano imię Aleksandra Zawadzkiego.
*** 17 styczeń 1995 - szkoła w Zwardoniu uroczyście obchodziła 25 - lecie istnienia nowej szkoły.
*** 25 - 28 stycznia 1990 - zespoły "Bałamuty" i "Szlachcice" ze Zwardonia zdobyły główną nagrodę podczas XXII Żywieckich Godów, które odbyły się w Milówce, Nieledwi i Żywcu.
*** 26 - 28 stycznia 1979 - "Szlachcice" ze Zwardonia zdobyły pierwszą nagrodę podczas XI Żywieckich Godów.

LUTY

*** 4 - 7 luty 1988 - podczas "XX Żywieckich Godów" zespoły "Szlachcice" oraz "Bałamuty" ze Zwardonia w przeglądzie kolędniczym otrzymały pierwszą nagrodę.
*** 12 i 13 luty 2000 - odbyły się zawody pod nazwą I Puchar Zwardonia w biegach narciarskich i narciarstwie alpejskim.
*** 15 luty 1946 - ponownie uruchomiono Agencję Pocztową w Zwardoniu, kierownikiem agencji został Stefan Widzyk.
*** 22 luty 1934 - do użytku zostało przekazane schronisko "Dworzec Beskidzki" w Zwardoniu.
*** 27 luty 2000 - w Zwardoniu rozegrano II Puchar Cuplika w narciarstwie alpejskim.

MARZEC

*** 4 marzec 2000 - w Zwardoniu na wyciągu Duży Rachowiec rozegrano zawody o Puchar Miasta Żywca.
*** 6 i 7 marca 1999 - odbyły się VI Otwarte Mistrzostwa Żywiecczyzny w narciarstwie alpejskim i klasycznym - Skalanka 1999.
*** 11 marzec 2000 - w Zwardoniu na stokach Orawcowej rozegrano Mistrzostwa Polski Kolejarzy w slalomie gigancie.
*** 21 marzec 1999 - w Zwardoniu rozegrano I Puchar Cuplika w narciarstwie alpejskim.

KWIECIEŃ

*** 30 kwiecień 1995 - zostało otwarte przejście drogowe Zwardoń - Skalite przy udziale ówczesnych premierów - Polski Józefa Oleksego i Słowacji Vladimira Mecziara.

MAJ

*** 1 maj 1945 - został wyzwolony Zwardoń.
*** 11 maj 1991 - zostały zakończone starania o przywrócenie królowej Jadwigi jako patrona szkoły w Zwardoniu.
*** 13 maj 2000 - w SP w Zwardoniu odbyły się uroczystości związane z setną rocznicą zawitania oświaty do Zwardonia.
*** 28 maj 2000 - po raz pierwszy w historii pojawił się autobus Wisła - Zwardoń uruchomiony przez PKS Cieszyn.
*** 29 maj 1994 - przejście kolejowe Zwardoń - Skalite zostało otwarte dla ruchu pociągów towarowych.

CZERWIEC

*** 1 czerwiec 1891 - został uruchomiony Urząd Pocztowy w Zwardoniu.
*** 1 czerwiec 1975 - weszła w życie nowa reforma administracyjna. Zwardoń i gmina Rajcza znalazły się w granicach województwa bielskiego.
*** 1 czerwiec 1992 - zostało otwarte przejście kolejowe Zwardoń - Skalite dla ruchu pociągów osobowych.
*** 13 czerwiec 1999 - w Zwardoniu odbył się XVII Górniczy Rajd Górski KWK "Ziemowit" z metą przy schronisku Dworzec Beskidzki w Zwardoniu.
*** 27 czerwiec 2000 - w DW "Granit" w Zwardoniu Mycie odbyło się szkolenie sekretarzy gminnych z terenu powiatu żywieckiego, mające na celu - przede wszystkim wymianę doświadczeń.

LIPIEC

*** 1 lipiec 1999 - została podpisana polsko - słowacka umowa w sprawie przekraczania granicy na szlakach turystycznych, równocześnie uruchomiono przejścia turystyczne m. in. Zwardoń Górka Gomółka - Skalité Serafínov
*** 15 lipiec 1998 - ministrowie transportu Polski i Słowacji dokonali wmurowania kamienia węgielnego pod budowę połączenia drogowego pomiędzy słowacką autostradą D - 18, a polską drogą szybkiego ruchu S - 94, na międzynarodowym drogowym przejściu Zwardoń Myto - Skalite.

SIERPIEŃ

*** 25 sierpień 1951 - na osiedlu Mały Rachowiec w Zwardoniu została postawiona kapliczka Najświętszej Marii Panny ufundowana została przez Romana Pydycha 25 sierpnia 1951 roku.

WRZESIEŃ

*** 1 wrzesień 1903 - w Zwardoniu dotychczasowa klasa filialna, należąca do Soli została przekształcona w samoistną jednoklasową szkołę ludową.
*** 1 wrzesień 1939 - Zwardoń został zajęty przez Niemców.
*** 15 - 19 września 1999 - w schronisku Dworzec Beskidzki w Zwardoniu trwał XIII Rajd Górski Poligrafów Warszawskich - "Zwardoń'99".
*** 20 wrzesień 1997 - weszła w życie umowa dotycząca małego ruchu granicznego, co znacznie ułatwiło przekraczanie granicy polsko - słowackiej.
*** 26 wrzesień 1993 - zaczął kursować pociąg pospieszny z Krakowa do Bratysławy przez Zwardoń.

PAŹDZIERNIK

*** 25 październik 1990 - została przecięta wstęga przez premiera Jana Czarnogurskiego na odbudowywanej linii kolejowej Skalite - Zwardoń.




LISTOPAD

*** listopad 1930 - zespół teatralny Koła Towarzystwa Szkół Ludowych w Zwardoniu opracował i wystawił sztukę pt. "Hanusia Krożanka".
*** 3 listopad 1884 - została zakończona budowa linii kolejowej z Żywca przez Rajczę, Zwardoń do Skalitego i Czadcy.
*** 13 listopad 1978 - ogłoszono konkurs o "Dwojaki Beskidzkie". Wśród wyróżnionych znalazł się Dworzec Beskidzki PTTK w Zwardoniu.
*** 26 listopad 1938 - Polacy obsadzają linię kolejową Jabłonków - Czadca i Czadca - Zwardoń do punktu 1200 m od stacji Czadca oraz tereny na zachód od linii kolejowej Jabłonków - Czadca między Dejuvkov a Veľký Polom linia przebiegała 200 - 1000 m od granicy, Vyšný, Malý Polom oraz Heduvka.

GRUDZIEŃ

*** 8 grudzień 1998 - w Zwardoniu na Orawcowej odbyły się XII Mistrzostwa Polski Kolejarzy w Biegach Narciarskich.
*** 13 grudzień 1990 - zaczął kursować pociąg pospieszny relacji Warszawa Wsch. - Zwardoń.
*** 15 grudzień 1986 - została ukończona elektryfikacja linii kolejowej Żywiec - Rajcza - Zwardoń.

O NAZWACH

ZWARDOŃ

Zwardoń to nazwa dzierżawcza. Nazwy tego typu informują najczęściej o tym, jak nazywali się pierwsi mieszkańcy nowo powstałej osady. Czasem nazwa dzierżawcza zawiera w sobie informacje o założycielu miejscowości, bądź też o jej pierwszym właścicielu czy zarządcy. Do nazwiska (przezwiska) lub imienia takiej osoby zostaje dodana odpowiednia końcówka w wyniku czego powstaje złożona nazwa dzierżawcza, np. Częstoch + owa to osada należąca do Częstocha, Krak + ów to gród Kraka zaś Koszal + in to własność rodu Koszala, a Sobl + ówka to posiadłość zamieszkana przez Sobla. Zatem złożone nazwy dzierżawcze tworzone były najczęściej przy pomocy tychże końcówek. Wiąże się to z popularnością w ówczesnych czasach przymiotnika dzierżawczego, rzadko dzisiaj używanego w języku polskim. Mówimy dzisiaj raczej: dom (kogo?) Pawła, gród Kraka, lecz możemy użyć formy wspominanego powyżej przymiotnika dzierżawczego i powiedzieć: (czyj?) Pawłów dom, Kraków gród. Właśnie w ten sposób powstawały nazwy dzierżawcze, gdyż drugi człon nazwy (dom, gród) z czasem zanikał. Omawiana nazwa miejscowa Zwardoń pozbawiona jest jednak jakiejkolwiek końcówki i w toponomastyce (dział językoznawstwa zajmujący się nazwami geograficznymi) określa się ją jako bezprzyrostkową prostą nazwę dzierżawczą i bardzo rzadko spotykamy ten model w Polsce. Nazwy miejscowości, które powstawały dosyć późno bo końcem XVII i początkiem XVIII w., a do nich należy Zwardoń, tworzono w tym przypadku tak, iż jakieś nazwisko (imię) przechodziło bezpośrednio na nazwę osady. Oprócz Zwardonia na Żywiecczyźnie spotykamy jeszcze Kocoń, Kocierz oraz Harkabuz na pobliskiej Orawie.
Samo nazwisko Zwardoń da się łatwo wytłumaczyć. Powstało on wskutek dodania do przymiotnika zwarty końcówki -oń. Oznaczało to przezwisko (później nazwisko) osobę o smukłej, zwartej posturze. Ponieważ łatwiej wymówić jest Zwardoń, grupa spółgłoskowa -rt- przeszła z czasem w -rd- (analogicznie do słowa twardy > Twardoń). Nazwiska zakończone na -oń tworzono głównie od rzeczowników (kot > Kocoń, wilk > Wilkoń) lub od przymiotników (zwarty > Zwardoń, cichy > Cichoń). Z całą pewnością można więc stwierdzić, że jest to nazwisko polskie w przeciwieństwie do nazwisk typowo wołoskich, takich jak np. Baca, Bajda, Batko, Butor, Cibor, Foltyn, Gajda, Hutyra, Putyra, Rajda, Roman, Sumera, Wajda, Wałach, Włoch, Wojdyła. Nazwisko to nie wskazuje zatem na wołoskie pochodzenie rodziny Zwardoniów. Mogli oni mianowicie przybyć z północy i być jedynie osadzeni na prawie wołoskim, jak wszyscy zresztą swego czasu zarębnicy w Państwie Żywieckim.
Jak wynika ze "Słownika geograficznego Polski i innych krajów słowiańskich" Zwardoń jeszcze początkiem XX w. przynależał do wsi Sól, jednak pierwsze wzmianki o Zwardoniu i o rodzinie noszącej to nazwisko pochodzą z 1698 r. Otóż w Księdze sądowej Państwa Żywieckiego 1681-1773 pod zapisem z 21 maja 1698 r. czytamy: "Przed zupełnym prawem wałaskim zywieckim na ten czas zagaionym y zaszadzonym w zamku zywieckim oblicznie stanąwszy pracowity Kasper Sliwka z Cisca y na mieyscu pracowitego Adama Grzegorzska wuia swego na ten czas chorego, iawnie, iasnie y dobrowolnie zeznał, ze iako nieboscik Grzegorz Grzegorzek dziad iego polanke w mieyscu Bieskidzie, od granicy wegierskiey wsi Skalitego lezącą, pracowitemu Bartłomieiowi Zwardoniowi z Soli za złotych dziesiec dobrey monety przedał okrom lidkupu. Toz przedanie iemu przyznali y kontrakt potwierdzili, kwietuiąc go na wieczne wiekuiste czaszy, daiąc moc zupełney moczy dac, darowac, zafrymarczyc y niechac a w swoy iak nalepszy pozytek obrocic bez przeskody zeznawcow iako naybliszych successorow do tey polanki nalezących. Za ktorą kwietatią y dziedzictwo tallerow piec dobrey monety pomienionym dziedzicom y zeznawcom połozył, kostuiąc go ta polanka na złotych piedziesiąt polskiey monety, rachuiąc do kazdego złotego po g[roszy] 30. Które kupno y kwietatią zupełne prawo wałaskie za prawo przyiąwszy onoz potwierdziło y zapiszem tym na wiecznosc y spokoyne uzywanie Bartłomieiowi Zwardoniowi y potomkom iego także Zuzannie Miekiniąnce małzonce iego zawarowało". Wynika z owego zapisu, że Bartłomiej Zwardoń zakupił polanę na Beskidzie (chodzi tu o Beskid Graniczny 863 m n.p.m.). Według Marii Włoch rodzina Zwardoniów gospodarowała na obszarze od wspomnianego Beskidu Granicznego aż po Myto. Z czasem tereny gospodarowania rodziny Zwardoniów zaczęto łączyć z ich nazwiskiem i właśnie w ten sposób należałoby tłumaczyć genezę Zwardonia i jego nazwy.

MYTO

Genezę tej zachodniej dzielnicy Zwardonia należy łączyć z istnieniem traktu handlowego z Żywca na Słowację, który biegł tędy przez Przełęcz Przysłop (751 m n.p.m.). Od opłaty pobieranej od podróżnych i kupców osiedle w rejonie przełęczy nazwano właśnie Myto. Główna stacja celna znajdowała się poniżej Zwardonia we wsi Sól, do której Myto swego czasu należało. Prawdopodobnie końcem XVII wieku zjawiło się tutaj czterech braci noszących nazwisko Zwardoń, którzy następnie postawili zagrody, zajmując się hodowlą bydła i owiec. Podstawą tej nazwy miejscowej jest słowo myto, które oznacza "opłatę pobieraną za przejazd przez most, rogatkę, za przewóz towarów i handlowanie nimi czyli cło", a wyraz ten został przejęty przez język polski z dawnego języka staro-górno-niemieckiego, w którym słowo muta oznacza właśnie "cło", ale także "rogatkę, miejsce do pobierania cła".

RACHOWIEC

Rachowiec to nazwa góry (954 m n.p.m.) znajdującej się w pobliżu Zwardonia (niedaleko położony jest w masywie Rachowca inny szczyt, noszący nazwę Mały Rachowiec - 840 m n.p.m.). Według miejscowej tradycji nazwa Rachowiec ma pochodzić od "rachowania owiec na tej górze". Jest to również etymologia ludowa, czyli próba wyjaśnienia nazwy w oparciu o jakieś bliskie danej nazwie skojarzenia. Dzieje się tak, gdy próbuje się dzisiejszą formę gramatyczną nazwy skojarzyć z jakimś podobnym słowem. I tak np. nazwę Rajcza kojarzy się najczęściej z wyrazami rajca, rajcować, zaś Rachowiec od rachować, choć tak naprawdę nazwy te nie maja z nimi nic wspólnego. Nazwy z końcówką -owiec są charakterystyczne dla obiektów położonych w pobliżu lub wśród lasów. Rachowiec nie jest nazwą jednostkową, gdyż na terenie Zwardonia spotykamy podobne, np. Miodowiec (od miodu) lub Wołowiec (od wołu). Nazwę tę tłumaczyć należy od wyrazu rak, do którego dodano końcówkę -owiec. Trzeba bowiem tutaj przytoczyć starsze zapisy w dokumentach, które dobitnie dowodzą, że nazwa góry dawniej brzmiała Rakowiec. Otóż w Księdze sądowej w 1690 r. czytamy: "... rozdział polany pod Rakowcęm, nazwaney Stanczowa ...", w 1693 r. : "... polanę w mieyscu nazwanym Rakowcu.", "... w mieyscu Kraiska nazwanego Rakowiec", w 1710 r. "... o pul halle Rakowiec nazwaną". Wahanie się form z ch // k (Rachowiec//Rakowiec) związane jest z gwarową wymową (-ch przechodzi w -k, np. nowych > nowyk, groch > grok, byłech > byłek, na piechotę > na piekty, nazwa przełęczy Chotar > Kotarz). Różnie wtedy wymawiano tę nazwę, lecz istniała tendencja do unikania tej powszechnej cechy w gwarach Polski południowej. Ponieważ formy z -k- uznawane były za gwarowe, nazwę Rakowiec uznano również za takową i zaczęto ją zapisywać pseudopoprawnie jako Rachowiec. Można także dodać, że jeszcze końcem XIX w. miejscowa ludność używała dla określenia osiedli położonych na stokach góry nazwy Rakowiec.

PIEKŁO

Piekło to obecnie część Lalik na granicy ze Zwardoniem, którego było dzielnicą do roku 1949. Położone niedaleko ujścia potoku Roztoka do Czernej. Być może do Piekła odnosi się zapis: "Znowu z Czernej także Piekiełkiem zowią na równym polu na kosar ziemie i miejsca, stawisko będący, które się zda zarosłe, a głębokie jest", który znajdujemy w Dziejopisie Żywieckim Komonieckiego z XVIII w. W miejscu tym jeszcze pod koniec XIX w. istniała karczma Piekło, o której wspomina Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Nazwa Piekło nie oznacza jednak, jak podaje miejscowa tradycja, karczmy, w której piekło się barany, albo też miejsca, gdzie podróżni przeżywali "piekło" w czasie zbójeckich napadów. Położony blisko Myta przysiółek Raj sugerować może tłumaczenie tej nazwy, jako wywodzącej się od terminu "piekło" z kręgu chrześcijańskich pojęć moralnych. Niestety nie chodzi tu jednak o "piekło" chrześcijańskie a geneza tej nazwy jest bardzo zaskakująca. Jak twierdzi J. Setkowicz, nazwę Piekło należy zaliczyć do typu przemysłowo-gospodarczego, a która ma związek z pędzeniem smoły w Beskidach w bardzo odległych czasach. Było to tak dawno, że dzisiaj już nikt o tym nie pamięta. Jak wiemy, nazwa Piekło odnosi się nie tylko do zabudowań tego przysiółka, ale oznacza ona całą okolicę i dlatego też w miejscu tym musiały istnieć swego czasu smolarnie, w których wytapiano smołę i dzieheć. Wyraz piekło miał kiedyś zupełnie inne znaczenie w języku polskim. Słowem piekło (dawniej jeszcze pkieł) określano bowiem smołę. Również w języku czeskim spotykamy wyraz peklo na oznaczenie pieca, w którym wypieka się smołę. Proces wypiekania smoły wiąże się z najstarszym osadnictwem Beskidów i sięga prawdopodobnie do XVI-XV w. Na całym obszarze Polski południowej i środkowej notujemy podobne nazwy typu Piekło, Piekiełko, Piekielnik, Pieklisko czy Pieklice i wszystkie one związane są z dawną przemysłową produkcją smoły, którą wytapiano z drzew iglastych, obfitych w żywicę. Dzieheć wytapiano natomiast z brzozy i dodawano go zwierzętom do pokarmu.
Jak wyglądała taka produkcja smoły? Otóż W. Setkowicz podaje, że "majdan, nad którym wytapiano smołę, podkopywano na kształt leja o średnicy ok. 4,5 m, a głębokości 1,5 m na pomieszczenie materiału drzewnego, zgromadzonego tu w formie kopca, do wypalenia. Poniżej tego leja, w środku, wykopana była nadto jama: komora dostępna z boku, dla podstawiania beczek i kadzi na smołę wytapianą i ściekającą tutaj przez otwór pozostawiony w dolnej części leja. Po zaniechaniu produkcji miejsce to oczywiście zapadło się z czasem, a będąc obniżone wykopem na 1,5 m, co łącznie z wysokością komory daje 3,5 - 4 m zagłębienia poniżej otaczającego terenu - zostało zalane wodą, deszczem, potoczkami po ulewach, wodą zaskórną itd. W ten sposób utworzyć się musiało po pewnym czasie stawisko bagniste, zwłaszcza, że podłoże gliniaste kopca-pieca było wypalone, uszczelnione nadto smołą, a więc nieprzepuszczalne dla wody. Mogło powstać nawet większe jezioro, jeżeli w niedalekiej odległości od siebie znajdowało się kilka takich majdanów-piekieł". Istotnie, teren wokół przysiółka Piekło jest podmokły a miejscami wręcz bagnisty. Pozostałością po smolarniach są zapewne, istniejące tu jeszcze przed modernizacją drogi, stawy, w których miejscowa ludność hodowała później ryby. Istniały zapewne zatem i tu opisane smolarnie, po których pozostałością jest wspomniane przez Komonieckiego "stawisko, które się zda zarosłe, a głębokie jest". Warto dodać jeszcze, że w okolicach Zwardonia produkowano w przeszłości węgiel drzewny o czym świadczy popularne tutaj nazwisko Węglarz, będące dawniej określeniem zawodu. Zarówno nazwisko Węglarz, wskazujące na produkcję węgla drzewnego, jak i nazwa przysiółka Piekło, wskazującego na produkcję smoły, dają nam pewien obraz kulturowej przeszłości naszego regionu.

WSPÓŁCZESNOŚĆ

W Zwardoniu znajduje się Urząd Pocztowy (kod pocztowy 34-373, czynna od 8.00 do 15.00. W Zwardoniu znajduje się również Wiejski Ośrodek Zdrowia umiejscowiony w prywatnym budynku obok restauracji "Domino". Znajduje się tutaj również Szkoła Podstawowa im. Królowej Jadwigi, w której czynna jest Ogólnodostępna Biblioteka Szkolna.
Współczesny Zwardoń posiada mnóstwo osiedli rozsianych po sąsiednich górskich stokach. Dojazd do dzielnic Zwardoń - Centrum i Zwardoń - Myto jest bezproblemowy, natomiast w przypadku dzielnic Zwardoń - Rachowiec i Zwardoń - Skalanka, dojazd odbywa się przez sąsiednie miejscowości. Do dzielnicy Zwardoń - Rachowiec dojedziemy od strony przystanku kolejowego w Lalikach, a do osiedla Zwardoń - Skalanka od strony Soli, którą trzeba przejechać w całości aż za dzielnicę Słanicę i w ten sposób można dotrzeć do osiedla Bór.
Obecny Zwardoń możemy podzielić administracyjnie na cztery dzielnice oraz 32 osiedla (przysiółków). Są to :

ZWARDOŃ CENTRUM:
1) Centrum 1
2) Centrum 2
3) Pydychy

MYTO:
1) Myto
2) Raj
3) Groń
4) Węglarze
5) Stojaki
6) Zając

RACHOWIEC:
1) Wieczorek
2) Orawcowa
3) Rachowiec
4) Okrągła
5) Kosarzyska
6) Butorza
7) Mały Rachowiec
8) Mikowa
9) Cerla
10) Jama
11) Bór Mikowski

SKALANKA:
1) Misiorka
2) Gomółka
3) Lastoczka
4) Bór
5) Miodowiec
6) Skalanka
7) Zagojka
8) Graniczne
9) Kapicówka
10) Klimas
11) Kaniówka
12) Wodziaki

PRZYSZŁOŚĆ

Zwardoń ma ogromną perspektywiczną szansę na rozwój, przede wszystkim w przemyśle turystycznym. W niedalekiej przyszłości w Zwardoniu ma być umiejscowione największe i najważniejsze drogowe przejście graniczne polsko - słowackie. Spodziewany jest ruch samochodowy z Austrii, Węgier oraz Słowacji, a także z południa Europy.
Przejście ma być zlokalizowane w dzielnicy Myto. Zatem wszystkie inwestycje turystyczne jakie miałyby być poczynione w Zwardoniu powinny dotyczyć pozostałych dzielnic głównie Rachowca i Skalanki. Sensowne wydaje się uruchomienie wyciągu krzesełkowego na Rachowiec. Wyciąg taki miałby ponad 2 km długości, służyłby zarówno zimą jak i latem. Kwestią naglącą jest problem parkingów. Tych w Zwardoniu brakuje lub też zima są źle odśnieżone.
W Zwardoniu bardzo potrzebny byłby basen kąpielowy oraz hala sportowa. Kryty basen kąpielowy o wymiarach 14 m x 5,5 m ma powstać w przyszłym roku przy DW "Graniczny".
W czerwcu 2001 ma najprawdopodobniej ruszyć świetlica środowiskowa. Od nowego rozkładu jazdy - 10 czerwiec 2001 - przez Zwardoń ma przejeżdżać międzunarodowy pociąg pospieszny "Batory" relacji Warszawa Wsch. - Budapeszt.

ZABYTKI, MIEJSCA SZCZEGÓLNE

Kościół pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Złożony z dwóch części - starej (lewa część) i nowej (prawa część). Obok kościoła po prawej stronie znajduje się kaplica Matki Boskiej Saletyńskiej, z rzeźbioną figurką Matki Bożej (msze św. - niedziela i święta - 8.15, 9.30 i 11.00, święta zniesione - 8.15, 9.30 i 18.00, poniedziałek - 7.00, wtorek, środa, czwartek, piątek, sobota - 7.00 i 17.00.

Kaplica na Mycie oraz kapliczki - na Skalance, Najświętszej Marii Panny na osiedlu Mały Rachowiec (ufundowana została przez Romana Pydycha 25 sierpnia 1951 roku), Matki Bożej na drzewie w Borze, Świątek koło schroniska PTTK "Dworzec Beskidzki", Matki Boskiej w Jamie, Matki Boskiej na Górzanach, Figura Matki Bożej, Jezusa, św. Jana i św. Józefa na Mikowej, z roku 1904.

GWARA I KULTURA

FOLKLOR, SZTUKA LUDOWA

W Zwardoniu działają trzy zespoły folklorystyczne - kolędnicze. Są to: "Bałamuty" i "Szlachcice" pod kierownictwem Tadeusza Burego oraz "Zdrowe Korzenie".
Zespoły "Bałamuty" i "Szlachcice" biorą czynny udział w Żywieckich Godach (luty), Międzynarodowym i Ogólnopolskim Narciarskim Rajdzie Chłopskim (luty) oraz w Tygodniu Kultury Beskidzkiej (sierpień).

DAWNY UBIÓR GÓRALI ZE ZWARDONIA

Etnograficznie, językowo i kulturowo górale ze Zwardonia są zaliczani do górali żywieckich. Ich stroje wykonywano przede wszystkim z produkowanych na miejscu materiałów - płótna lnianego i sukna wyrabianego z wełny oraz ze skóry. 

MĘŻCZYŹNI

Strój męski stanowiła koszula, spodnie z sukna, wierzchnie sukienne okrycie oraz filcowy kapelusz. Uzupełnieniem stroju był szeroki skórzany pas. 
Spodnie z białego sukna były wąskie, u dołu nogawek posiadające rozcięcie ułatwiające ubieranie. Posiadały jeden przypór z prawej strony obszyty najczęściej czarnym sznurkiem. Szew boczny był wzmocniony przy pomocy wszytego pasa czarnego sukna. 
Wierzchnie sukienne okrycie noszono brunatne lub czarne ozdobione wielobarwnym pasem haftu obiegającym krawędzie przodów i podkrój szyi.
Kapelusze miały szerokie rondo.
Pasterze nosili przez cały rok półkożuszki bez rękawów, nierzadko odwrócone włosem na wierzch.

KOBIETY

Strój kobiecy to obok koszuli i halki wykonanych z płótna, najczęściej płócienna spódnica, gorset lub rodzaj kaftanika (starsze kobiety) i zapaska. Mężatki ponadto nosiły na głowie czepiec nakryty chustką.
Koszule kobiece (bluzki) szyte były z płótna lnianego, w stroju odświętnym cienkiego i starannie wybielonego. Ubierano je na rodzaj dziennej koszuli, dopasowaną do figury, przytrzymywaną jednym biegnącym ukośnie ramiączkiem. Najdawniejsza była krótka do pasa bluzka z krótkimi bufiastymi rękawami.
Spódnice były początkowo szyte z lnianego samodziału, farbowane domowym sposobem
Pod spódnice ubierano płócienne halki dołem wykańczane haftowanym szlakiem.
Gorsety najczęściej szyte były z sukna. Zdobił je skromny haft z przodu i na plecach, w postać kwiatowej gałązki.
Zapaski szyto z płótna i atłasu. Płócienne zapaski zdobił biały haft roślinny.
Nieodłącznym elementem stroju kobiecego były korale i wełniane chustki w kwiaty lub białe cienkie, nierzadko haftowane.
Strój codzienny był o wiele skromniejszy, ograniczający się w zasadzie do płóciennej koszuli, spódnicy i zapaski. Strój zwłaszcza kobiecy, zróżnicowany był także ze względu na wiek i stan właścicielki. Inaczej ubierały się panny, inaczej młode mężatki, inaczej stare kobiety.
Na nogach zarówno mężczyźni jak i kobiety nosili kierpce ubierane na sukienne onuce. Zimą noszono różnego rodzaju kożuchy. 

DAWNE OBRZĘDY I ZWYCZAJE GÓRALI ZE ZWARDONIA

Obrzędy doroczne i rodzinne, świat wierzeń i folklor noszą wyraźnie cechy kultury pasterskiej. Okres Bożego Narodzenia to kolędowanie. W grupach kolędniczych, które chodziły po wsi, występują często maszkary zwierzęce o symbolicznym, magicznym znaczeniu, podobnie jak w obrzędach ostatkowych. Związane są one z magią płodności. Z kolei na Nowy Rok po wsi chodziły tzw. Dziady.
W wigilię świętego Wawrzyńca (9 sierpnia) palono na wierzchołkach gór ogniska umieszczone na rusztowaniu z drewna. Ognie te nazwano Wawrzyńcowe Hudy.
Szereg zwyczajów i zabiegów magicznych związanych jest na tych terenach również z redykiem wiosennym i jesiennym, a także z gospodarstwem na hali.
Większość wspomnianych tu obrzędów można obecnie zobaczyć prawie wyłącznie jako inscenizacje prezentowane przez zespoły regionalne.

GWARA

Gwara górali Zwardonia należy do dialektu małopolskiego gwary żywieckiej o charakterze podhalańskim (związane jest to z akcentem padającym na pierwszą sylabę czyli tzw. inicjalnym).
W związku z szybkim procesem zanikania gwary oraz dużego wpływu języka literackiego gwara żywiecka uległa rozbiciu na trzy odrębne gwary - gwara raczańska należy do trzeciego pasma południowo - zachodniego (tzw. pasmo Beskidu Raczańsko - Pilskiego), w którym zachowała jeszcze stosunkowo dużo ze swej przeszłości. Gwara ta charakteryzuje się przede wszystkim:

- zwężeniem, cofnięciem oraz zaokrągleniem pochylonego a, powodującego przejście - a w o , np.: corny, jo, mo
- przejściem przed i kontynuantu staropolskiego ă krótkiego w o w drugiej os. liczby poj. oraz 1 i 2 os. liczby mnogiej trybu rozkazującego, np.: cekoj, cekojme, cekojcie oraz w przysłówkach, np.: dziśoj, tutoj
- zwężeniem pochylonego e, powodujące przejście w y, zarówno po spółgłoskach twardych, miękkich, jak i funkcjonalnie miękkich, np.: syr, mlyko, cyl
- rozszczepieniem nosówek, kontynuanty nosówkowe występują w postaci grup samogłoskowo - spółgłoskowych (również przed spółgłoskami szczelinowymi), np.: pocontek, gyńś
- dysymilatywnym zastępowaniem przyimków v , z przez ve, ze, mające na celu oddzielenie tych przyimków od spółgłosek - z, ź, ž, s, ś, š, f, fi, v, vi rozpoczynających następny wyraz, co zapobiegało asymilacji i spłynięciu się tych głosek, np.: ze zyta, ve Varsavie
- przejściem dz w z , np.: zban, zvon
- przejściem dziąsłowych szczelinowych i afrykat sz, cz, ż, dż w zębowe s, c, z, dz czyli proces mazurzenia, np.: zyto, corne, scyry
- przejściem wygłosowego -ch w -k i to zarówno w odmianie imiennej, np.: tyk, dobryk, nasyk, piyknyk, złotyk, jak i w odmianie werbalnej - w formach czasu przeszłego, np.: byłek ,byłok, robiłek
- występowaniem labializacji nagłosowej oraz śródgłosowej samogłoski o, np.: łon, łoko, łocy, łokno
- występowaniem labializacji nagłosowej samogłoski u , np.: łul
- występowaniem końcówki bezokolicznika zamiast ogólnopolskiego -ć to -j, np.: byj, daj
- w gwarze Zwardonia (typ podhalański) - akcent ma charakter inicjalny czy ustalił się na pierwszej sylabie

GEOLOGIA

BUDOWA GEOLOGICZNA

Zwardoń geologicznie należy do Karpat Zewnętrznych i zbudowany jest na fliszu karpackim, pochodzącym z okresu górnej kredy i trzeciorzędu. Powstawanie fliszu karpackiego rozpoczęło się w okresie kredowym ery mezozoicznej ok. 140 - 65 mln lat temu i trwało w okresie starszego trzeciorzędu (paleogen) ery kenozoicznej (współczesnej) ok. 65 - 23 mln lat temu. Położony jest na płaszczowinie magurskiej. Masy płaszczowiny magurskiej ułożone są dość płasko z przeważającym upadem warstw ku południowi. Są odporne na niszczenie piaskowca magurskiego o miąższości dochodzącej nawet do 2000 m, a mniej odporne na piaskowce inoceramowe, zlepieńce i mało odporne łupki. W obrębie tej płaszczowiny występują liczne wtórne fałdy.
Największą rolę odgrywa odporny piaskowiec magurski. Wyniosłe i strome grzbiety budują zaś "grzbietotwórcze", młodsze i bardziej odporne piaskowce magurskie, zwłaszcza warstwy o lepiszczu krzemionkowym. Warstwy te wypełniają wklęsłości fałd geologicznych lub ułożone są skośnie.
W skład serii magurskiej wchodzą jeszcze warstwy podmagurskie, inoceramowe, beloweskie i inne. Są to piaskowce przekładane łupkami. Czasami łupki mają różne kolory : od szarych poprzez zielone do czerwonych. Łupki takie nazywają się pstrymi. Poza piaskowcem magurskim pozostałe warstwy należy zaliczyć do utworów mało i średnio odpornych na niszczenie. Odporność na niszczenie jest zmienna w pewnych granicach ze względu na liczne różnorodne lepiszcze i zmienną ilość wkładek łupkowych. Piaskowce magurskie są bardzo cennym materiałem budowlanym. Rachowiec zbudowany jest z odpornego piaskowca magurskiego, wznosi się ponad wyraźnie zaznaczającą się powierzchnię, która składa się z szerokich do kilkudziesięciu metrów garbów o podobnej wysokości. Powierzchnia ta znajduje się na wysokości około 250 m ponad dnem dolin i jest rozcięta przez potoki - Roztokę, Czerna i Słanica.

BUDOWA MORFOLOGICZNA

W jednostce morfologicznej Zwardonia przeważa typowy widlasty układ grzbietów : od głównego wododzielnego i zarazem granicznego grzbietu o przebiegu wschód - zachód odchodzą prostopadle grzbiety boczne, oddzielone od siebie głębokimi V - kształtnymi dolinami.
Morfologia jest typowa dla polskich Beskidów. Profil wszystkich grzbietów charakteryzuje się odcinkami stromymi. Grzbiety górskie zabudowane ze skośnie ustawionych warstw skalnych mają charakter grzbietów monoklinalnych lub nawet grzbietów typu kuesty.
Mniej nachylone stoki, leżą często u podnóży stoków stromych, założone są na mniej odpornych piaskach lub bardzo często na łupkach.
W miejscach, gdzie mało odporne na niszczenie skały zajmują dużą powierzchnię, wykształciły się szerokie i głębokie doliny, a także przełęcze na grzbietach. Tam, gdzie skały te występują na niewielkiej powierzchni, doliny są wąskie, a grzbiety bardzo strome. Dużą rolę w uformowaniu tego obszaru odegrały uskoki tektoniczne, wzdłuż których wykształciły się niektóre doliny i przełęcze, w takich obszarach występują źródła mineralne, zasilane z głębokiego podłoża. W efekcie obszar ma typowo górskie cechy. Stoki grzbietów są strome, zwłaszcza w ich górnej części. Są na ogół monotonne i na długich odcinkach opadają jednostajnie. W dnach dolin występują terasy rzeczne położone kolejno coraz wyżej nad korytami potoków. Powstały one przez cykliczne wcinanie się rzek i potoków w dno doliny. Są to zatem pozostałości dawnego dna doliny, które jako miejsca płaskie wykorzystywane są przez osadnictwo.

KLIMAT

Klimat Zwardonia znajduje się pod wpływem ścierających się tu dwóch klimatów - oceanicznego i kontynentalnego, co ma wpływ na zmienność pogody pod względem skoków temperatury, ilości opadów i często występujących mgieł. Pogodę kształtują masy powietrza różnego pochodzenia geograficznego. Największy wpływ na kształtowanie pogody w skali rocznej mają masy powietrza polarno - morskiego (do 60 %) oraz polarno - kontynentalnego (do 25 %) napływające zimą z północnego - wschodu.
Ciepłe i wilgotne wiatry południowo - zachodnie, wznosząc się i przepływając przez grzbiet karpacki, ulegają na nim najsilniejszemu oziębieniu, powodując intensywne opady śnieżne, które w miarę obniżenia się z kolei ku północy, maleje. Stromy i wyniosły, przy czym ustawiony odsłonecznie stok Wieczorka i Rachowca, opóźnia wschód słońca, wydatnie zmniejszając dzienne nasłonecznienie, co w połączeniu z niższą procentowo temperaturą działa hamująco na zanik śniegu. Konserwuje to wpływ zimowych i mroźnych wiatrów północno - wschodnich, które wznosząc się ku przełęczom, ulegają podobnie jak i południowe, silnemu oziębieniu. Występujące wiatry są umiarkowanie silne, a największą prędkość osiągają te, wiejące z południa, tzw. typu fenowego.
W zależności od wysokości wyróżnia się cztery piętra klimatyczne, które pokrywają się z wykształconymi tu piętrami roślinnymi. W przypadku Zwardonia będziemy mieli do czynienia tylko z dwoma piętrami:

- klimat umiarkowanie ciepły

Panuje do wysokości ok. 700 m. Średnia temperatura roczna waha się tu od +6° C do +8° C. Roczna suma opadów dochodzi do 1000 mm. W dolinach, w pobliżu potoków może występować zamglenie, nasilające się późną wiosną i latem. Jesienią i zimą, w czasie bezwietrznej pogody można obserwować ciekawe zjawiska - inwersje temperatury. Wówczas tworzą się tzw. zmrozowiska - chłodne powietrze nasycone mgłą gromadzi się w dolinach górskich. Szczyty gór pozostające w masach cieplejszego powietrza wynurzają się z morza mgieł, tworząc wspaniałe, niezapomniane widoki. Pokrywa śnieżna może utrzymywać się od połowy listopada do końca marca. W ostatnich latach jednak trafiają się liczne okresy bezśnieżne.

- klimat umiarkowanie chłodny

Panuje na grzbietach górskich na wysokościach od 700 m do 954 m, gdzie roczna temperatura waha się od +4° C do +6° C. Północne i północno -zachodnie wiatry przynoszą masy wilgotnego powietrza, które na stokach górskich dają obfite opady deszczu i śniegu. Roczna suma opadów wynosi 1000-1500 mm. Wiosną i jesienią zdarzają się wiatry halne (południowe), przynoszące radykalną zmianę pogody w zimie odwilż, a latem znów intensywne deszcze. Temperatury w zimie rzadko spadają poniżej -10° C. Śnieg przeważnie pojawia się w pierwszej połowie listopada. Pokrywa śnieżna może przekraczać pół metra grubości i utrzymuje się na południowych stokach do połowy marca, a na północnych nawet do połowy kwietnia. W ciągu kilku ostatnich lat występowały łagodniejsze zimy z malejącymi opadami śniegu.

Pozostałe dwa piętra to klimat chłodny (od 960 m do 1400 m) oraz klimat bardzo chłodny (od 1400 m do 1600 m).

ROŚLINNOŚĆ

Szata roślinna Zwardonia uległa znaczącym przemianom w wyniku kilku wiekowej działalności człowieka na tym terenie. Przekształcenia zostały spowodowane osadnictwem. Zasiedlający ten obszar osadnicy zajmowali niżej położone tereny pod zabudowę oraz pod pola uprawne. Mniej strome części stoków górskich zamieniły się także w pola uprawne. Podobne zjawisko występowało w dnach dolin. Z biegiem czasu gospodarowanie człowieka wywarło wpływ na charakter obecnych lasów. Dużą część lasów wykarczowano pod uprawy i osiedla. Wpływ na kurczenie się terenów leśnych miało pasterstwo oraz szałaśnictwo. Działające w regionie huty żelaza i szkła przyczyniły się do szybszego wyrębu drzew, ponieważ węgiel drzewny stanowił wtedy jedyny wysokokaloryczny opał.
Początkowo do wysokości 800 m dominował las jodłowo - bukowo - świerkowy z domieszką jaworu. Po masowych wyrębach ich miejsce zajęły uprawy świerka i tylko w wyższych partiach, powyżej 850 m można jeszcze spotkać zachowane w stanie naturalnym pojedyncze jodły i buki. Świerk stanowi obecnie około 75 % drzewostanu.
Występuje piętrowy układ roślinności. Podobnie jak to było w przypadku klimatu, tak i w przypadku roślinności mamy cztery piętra, ale tylko jedno dotyczy Zwardonia. Do wysokości 700 m dominują uprawy, miejscami poprzetykane lasami mieszanymi z przewagą świerku. W miejscach podmokłych można spotkać olszynę szarą, czasem też czarną.
Jedynym piętrem roślinnym jest:

- regiel dolny

Występuje na wysokości 600 m do 954 m. Nie dominują tu jak niegdyś lasy bukowe. Buczyna karpacka zastąpiona została świerkiem i tylko niewielkie jej powierzchnie można jeszcze gdzieniegdzie spotkać. W tych miejscach runo leśne obfituje w kilka gatunków żywców oraz bardzo licznie występujące rośliny takie jak: rzeżucha trójlistkowa, marzanka wonna, szczyr trwały, gwiazdnica gajowa, przetacznik górski, tojeść gajowa, kokorycz pusta, wawrzynek wilczełyko, śnieżyczkę przebiśnieg. Tam gdzie buczynę zastąpił świerk, występują jeszcze dość spore domieszki jodły oraz pojedyncze buki i jawory. Poszycie leśne jest jednak bardzo ubogie, pokryte dużymi ilościami igliwia, spod którego wyrastają paprocie i borówka czarna. Z krzewów spotyka się wiciokrzew czarny, jarzębinę, dziki bez.

Pozostałe trzy piętra roślinne to regiel górny (1400 m), piętro kosodrzewiny (od 1400 m do 1650 m) oraz piętro halne czyli alpejskie (od 1650 m).

Warto wspomnieć o rosnących w zwardońskich lasach grzybach jadalnych. Najpospolitsze to podgrzybek brunatny. W lasach świerkowych występuje borowik prawdziwy, kurka oraz opieńka miodowa (szkodnik świerka). Na skraju lasów i na polanach pojawia się czasem rydz prawdziwy, w cieniu modrzewi spotkać można maślaka żółtego, zaś w brzozowo - osikowych zagajnikach różne gatunki koźlarzy.
Zespoły łąkowe najczęściej występują wśród lasów na większych spłaszczeniach zboczowych. Polany te w większości spełniają rolę pastwisk, a czasem znajdują się na nich także kośne łąki górskie. Polany powstały najczęściej poprzez działalność człowieka. Roślinność porastająca polany jest uboga, największe rozprzestrzenienie zajmuje bliźnianka wyprostowana, zwana przez miejscową ludność "psią trawką", oraz mietlica zwyczajna. Polany powstałe w wyniku osuwisk mają glebę zakwaszoną, a roślinność kwaśnolubną. Łąki występują w dnach dolin na terenach zwykle podmokłych. W związku z tym występują tu rośliny z rodziny sitowych i turzycowatych. Rosną one także na krawędziach wyższych teras.

ŚWIAT ZWIERZĘCY

Dawna różnorodność i bogactwo świata zwierzęcego Zwardonia należy dziś już niemal do wspomnień. Jednak czasem wspomnienia ożywają. Niedźwiedź nie ma tu już co prawda stałych siedzib, jednak niedźwiedzie żyjące na terenie Słowacji, nie uznając granicy państwowej, od czasu do czasu przechodzą na polską stronę. Są to jednak zdarzenia bardzo rzadkie. Na co dzień można tutaj spotkać - jelenie, dziki, zające, lisy, kuny czy tchórze. Można spotkać sarny, nawet w "cywilizowanych" okolicach - Gomółka, Lastoczka, Orawcowa.
Lasy bogate są w ptaki - żyje tu m. in. kilka odmian dzięcioła, z rzadkim trójpalczastym na czele, orzechówki, sikorki, sójki czy zięby. Z drapieżnych ptaków to myszołowy, jastrzębie i rude kanie. Z pośród gadów można spotkać żmiję zygzakowatą, nawet w okolicach Pydychów Gronia. Inne spotykane to jaszczurka żyworodna, jaszczurka zwinka, spotykana na nasłonecznionych zboczach i suchych łąkach. Z rzadka można spotkać padalca czy zaskrońca. Z płazów dość pospolita jest ropucha zwyczajna i żaba trawna. W okolicach potoku Słanica spotkać można traszkę górską i traszkę karpacką.

REZERWAT BUTORZA

Rezerwat Butorza powstał w 1961 roku. Jest to rezerwat typu leśnego, dla ochrony dolnoreglowego boru świerkowego. Rozciąga na północnych stokach Rachowca, na wysokości 600 - 800 m, jego powierzchnia wynosi 30,68 ha. Obejmuje 130 -letni drzewostan o wysokiej zasobności i klasie bonitacji. Wiele świerków osiąga 35 m wysokości i około 50 cm pierśnicy. Strome stoki i dno parowu w centrum rezerwatu pokrywa zespół buczyny karpackiej z dorodnymi okazami jaworów.

CZĘŚĆ TURYSTYCZNA

WYCIĄGI NARCIARSKIE

Zwardoń to doskonałe tereny o uprawiania narciarstwa. Znajdują się tutaj cztery ośrodki narciarskie:

- Zwardoń Rachowiec (wyciągi - Mały Rachowiec, Duży Rachowiec),
- Zwardoń Centrum (wyciągi - Karolinka, Karlik, Orawcowa),
- Zwardoń Skalanka (wyciągi - Skalanka I, Skalanka II, Bór)
- Zwardoń Myto (wyciągi - Trawers I, Trawers II, Cuplik, Jawornik I, Jawornik II).

ZWARDOŃ - RACHOWIEC:

1) MAŁY RACHOWIEC

Długość wyciągu - 966 m
Różnica wzniesień - 159 m
Lokalizacja - północne stoki Małego Rachowca
Trasy narciarskie: średnia 1000 m
Orczykowy dwuosobowy
Przepustowość - 500 os./godz.
Ratrak, snowboard
Cena - jeden wjazd 2,50 zł, pięcioprzejazdowy 10 zł, dziesięcioprzejazdowy 18 zł, całodzienny 25 zł.

2) DUŻY RACHOWIEC

Długość wyciągu - 1098 m
Różnica wzniesień - 218 m
Lokalizacja - zachodnio - północne stoki Rachowca
Trasy narciarskie: trudna 1100 m, łatwa 1400 m
Orczyk dwuosobowy
Przepustowość - 630 os./godz.
Ratrak, snowboard
Cena - jeden wjazd 2,50 zł, dziesięcioprzejazdowy 23 zł, całodzienny 40 zł.

ZWARDOŃ - CENTRUM:

1) KAROLINKA

Długość wyciągu - 292 m
Różnica wzniesień - 57 m
Lokalizacja - północne stoki grzbietu Polany Orawcowej
Trasy narciarskie: łatwa 400 m
Talerzyk
Oświetlony
Przepustowość - 210 os./godz.
Snowboard
Cena - 11 zł 10 przejazdów, 23 zł całodzienny (karnety obowiązują także na wyciągu Karlik)

2) KARLIK

Długość wyciągu - 300 m
Różnica wzniesień - 64 m
Lokalizacja - północne stoki grzbietu Polany Orawcowej
Trasy narciarskie: łatwa 400 m
Talerzyk
Przepustowość - 210 os./godz
Snowboard
Cena - 11 zł 10 przejazdów, 23 zł całodzienny (karnety obowiązują także na wyciągu Karlik)

3) ORAWCOWA

Długość wyciągu - 400 m
Różnica wzniesień - 98 m
Lokalizacja - północne stoki grzbietu Polany Orawcowej
Trasy narciarskie: średnia 450 m, łatwa 500 m
Talerzyk
Oświetlony
Przepustowość - 210 os./godz.
Ratrak, snowboard
Cena - Cena - 12 zł 10 przejazdów, 23 zł całodzienny

ZWARDOŃ - SKALANKA:

1) SKALANKA I

Długość wyciągu - 616 m
Różnica wzniesień - 147 m
Lokalizacja - zachodnio - północne stoki Skalanki
Trasy narciarskie: średnia 700 m (kolor czarny), łatwa 800 m (kolor zielony)
Orczyk dwuosobowy
Przepustowość - 620 os./godz.
Ratrak, snowboard
Cena - jeden wjazd 2 zł, 18 zł dziesięcioprzejazdowy, 25 zł całodzienny (obowiązuje także na wyciągu Skalanka II)

2) SKALANKA II

Długość wyciągu - 250 m
Różnica wzniesień - 50 m
Lokalizacja - zachodnie stoki Skalanki
Trasy narciarskie: łatwa 250 m
Orczyk dwuosobowy
Przepustowość - 420 os./godz.
Ratrak, snowboard
Cena - jeden wjazd 2 zł, 18 zł dziesięcioprzejazdowy, 25 zł całodzienny (obowiązuje także na wyciągu Skalanka II)

3) BÓR

Długość wyciągu - 300 m
Różnica wzniesień - 84 m
Lokalizacja - północne stoki Skalanki
Trasy narciarskie: średnia 300 m, łatwa 400 m
Orczyk dwuosobowy
Oświetlony
Przepustowość - 480 os./godz.
Ratrak, snowboard

ZWARDOŃ - MYTO:

1) TRAWERS I

Długość wyciągu - 465 m
Różnica wzniesień - 54 m
Lokalizacja - wschodni stok Kobyłkuli
Trasy narciarskie: średnia 450 m, łatwa 550 m
Talerzyk
Przepustowość - 400 os./godz.
Ratrak, snowboard
Cena - jeden wjazd 1,50 zł, dziesięcioprzejazdowy 11 zł, całodzienny 20 zł (obowiązuje na wyciągach Trawers II i Pod Mytem)

2) TRAWERS II

Długość wyciągu - 500 m
Różnica wzniesień - 75 m
Lokalizacja - wschodni stok Kobyłkuli
Trasy narciarskie: średnia 520 m
Orczyk dwuosobowy
Przepustowość - 550 os./godz.
Ratrak, snowboard
Cena - jeden wjazd 1,50 zł, dziesięcioprzejazdowy 11 zł, całodzienny 20 zł (obowiązuje na wyciągach Trawers I i Pod Mytem)

3) CUPLIK

Długość wyciągu - 450 m
Różnica wzniesień - 120 m
Lokalizacja - północno - wschodni Kikuli
Trasy narciarskie: średnia 450 m, łatwa 600 m
Orczyk jednoosobowy
Przepustowość - 360 os./godz.
Ratrak, snowboard
Cena - 12 zł 10 przejazdów, (karnety obowiązują także na wyciągach Jawornik I i Jawornik II)

4) POD MYTEM

Długość wyciągu - 483 m
Różnica wzniesień - 78 m
Lokalizacja - północne stoki Pydychów Gronia
Trasy narciarskie: średnia 450 m, łatwa 550 m, łatwa 650 m
Orczyk jednoosobowy
Oświetlony
Przepustowość - 445 os./godz.
Ratrak, snowboard
Cena - jeden wjazd 1,50 zł, dziesięcioprzejazdowy 11 zł, całodzienny 20 zł (obowiązuje na wyciągach Trawers I i Trawers II)

5) JAWORNIK I

Długość wyciągu - 420 m
Różnica wzniesień - 70 m
Lokalizacja - północne stoki Pydychów Gronia
Trasy narciarskie: łatwa 450 m
Orczyk dwuosobowy
Oświetlony
Przepustowość - 445 os./godz.
Ratrak, snowboard
Cena - 12 zł 10 przejazdów, (karnety obowiązują także na wyciągach Jawornik II i Cuplik)

6) JAWORNIK II

Długość wyciągu - 420 m
Różnica wzniesień - 70 m
Lokalizacja - północne stoki Pydychów Gronia
Trasy narciarskie: łatwa 450 m
Talerzyk
Przepustowość - 360 os./godz.
Ratrak, snowboard
Cena - 12 zł 10 przejazdów, (karnety obowiązują także na wyciągach Jawornik I i Cuplik)

Informacje na temat ośrodków narciarskich można znaleźć w internecie:
www.mojenarty.pl/polska/zwardoń

Natomiast o warunkach narciarskich pod adresem:
www.beskidy.pol.pl/narty/warunki.asp

IMPREZY NARCIARSKIE

STYCZEŃ

1) PUCHAR BESKIDÓW - SKALANKA - zawody w biegach narciarskich, w narciarstwie alpejskim i snowboardzie.

LUTY

1) PUCHAR ZWARDONIA - zawody w biegach narciarskich i narciarstwie alpejskim
2) RAJD CHŁOPSKI - zawody w biegach narciarskich i narciarstwie alpejskim
3) PUCHAR CUPLIKA - zawody w narciarstwie alpejskim

SZKÓŁKI NARCIARSKIE:

Zajęcia prowadzi kilku instruktorów narciarskich. Szkolenie kosztuje od 15 zł do 30 zł za godzinną lekcję. Jeśli w grupie jest kilka osób opłata rozkłada się pomiędzy wszystkich.
Instruktorzy:

1) Jerzy Jaskierski - tel. (0-33) 864-62-79
Wyciąg - Orawcowa
2) Mieczysław Śliwa - tel. tel. 0 604 56-45-53
Wyciągi - Skalanka I, Skalanka II
3) Damian Zwardoń - tel. (0-33) 864-60-30
Wyciągi - Cuplik, Pod Mytem, Jawornik I, Jawornik II
4) Robert Zwardoń - tel. (0-33) 864-63-27
Wyciągi - Karolinka, Karlik, Trawers, Pod Mytem

SZKÓŁKA SNOWBOARDOWA:

1) Damian Zwardoń - tel. (0-33) 864-60-30
Wyciągi - Cuplik, Pod Mytem, Jawornik I, Jawornik II

DYŻURY GOPR

Pracownicy GOPR (Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe) prowadzą dyżury tylko w okresie zimowym, w dwóch punktach :

1) Dworzec Beskidzki PTTK - tel. (0-33) 864-63-05
2) Wyciąg Narciarski SKALANKA - tel. 0 604 56-45-53

WYPOŻYCZALNIE SPRZĘTU NARCIARSKIEGO

1) M. Włoch - Zwardoń 9a tel. 864-60-98
2) E. Węglarz - Zwardoń-Myto 116 tel. 864-60-05
3) Przy wyciągu BÓR - Zwardoń-Bór


PRZEJŚCIA GRANICZNE:

1) ZWARDOŃ-MYTO - SKALITÉ - drogowe, międzynarodowe oraz mały ruch graniczny, całodobowe, tel. (0-33) 864-62-10.

2) ZWARDOŃ - SKALITÉ - kolejowe, międzynarodowe oraz mały ruch graniczny, tel. (0-33) 864-60-23.

3) ZWARDOŃ GÓRKA GOMÓŁKA - SKALITÉ SERAFÍNOV
przejście turystyczne, czynne 8.00 - 20.00, w okresie 1.04 - 30.09, 9.00 - 16.00 w okresie 1.10 - 31.03, słupek graniczny - 184/III

PLANOWANE PRZEJŚCIA:

1) ZWARDOŃ PRZEŁĘCZ ZWARDOŃSKA - SKALITÉ SERAFÍNOV - (? - III 2001)
przejście turystyczne, czynne 8.00 - 20.00, w okresie 1.04 - 30.09, 9.00 - 16.00 w okresie 1.10 - 31.03, słupek graniczny - 184/13

2) ZWARDOŃ PRZEŁĘCZ GRANICZNE - OŠČADNICA VREŠČOVSKÉ SEDLO - (? - III 2001)
przejście turystyczne, czynne 8.00 - 20.00, w okresie 1.04 - 30.09, 9.00 - 16.00 w okresie 1.10 - 31.03, słupek graniczny - 180/III

BAZA NOCLEGOWA

SCHRONISKA TURYSTYCZNE (PTTK):
1) Dworzec Beskidzki - 72 m. n., Zwardoń, tel. (0-33) 864-63-05, fax (0-33) 864-61-48.

SCHRONISKO TURYSTYCZNE (PTT):
1) Chata pod Skalanką - 25 m. n., Zwardoń-Skalanka 211a.

SCHRONISKO STUDENCKIE:
1) Skalanka - 44 m. n., Zwardoń-Skalanka 251, tel. 0 605 39-42-74

OŚRODKI WCZASOWE:
1) Zgoda - PSS - 34 m. n., Zwardoń 45, tel. (0-33) 864-63-28.
2) Graniczny - 60 m. n., Zwardoń 41, tel/fax (0-33) 864-63-69.
3) Granit - 65 m. n., Zwardoń-Myto 114b, tel./fax (0-33) 864-61-01, 864-61-02, 864-61-03.

NOCLEGI:
1) Dworzec kolejowy - 6 m. n., Zwardoń PKP, tel. (0-33) 864-63-64.
2) Z. Zwardoń - 30 m. n., Zwardoń 3b, tel. (0-33) 864-63-27.
3) J. Włoch - 10 m. n., Zwardoń 15a, tel. (0-33) 864-61-08.
4) Orawcowa - 20 m. n., Zwardoń 186a, tel. (0-33) 864-63-54.
5) M. Gwinar - 15 m. n., Zwardoń 186b, tel. (0-33) 864-41-04
6) Halka - 40 m. n., Zwardoń 17, tel. (0-33) 864-60-73.
7) Reksona - 15 m. n., Zwardoń 25a, tel. (0-33) 864-63-68.
8) M. Uroda - 11 m. n., Zwardoń 37a, tel. (0-33) 863-70-91.
9) J. Korczyk - 10 m. n., Zwardoń 112, tel. (0-33) 864-60-95.
10) M. Dziergas - 20 m. n., Zwardoń 50, tel. (0-33) 864-63-62.
11) U Jury - 36 m. n., Zwardoń 56, tel. (0-33) 864-63-26.
12) Szwajcaria - 20 m. n., Zwardoń 42, tel. (0-33) 864-63-04.
13) M. Kołosiński - 10 m. n., Zwardoń 42a, tel. (0-33) 864-60-55.
14) Groń - 30 m. n., Zwardoń 70, tel. (0-33) 864-62-04.
15) Frysco - 30 m. n., Zwardoń 75, tel. (0-33) 864-60-84.
16) Narcyz - 14 m. n., Zwardoń-Myto 95, tel. (0-33) 864-60-43.
17) Raj - 30 m. n., Zwardoń-Myto 117, tel. (0-33) 864-60-17.
18) Pod Mytem - 25 m. n., Zwardoń-Myto 117a, tel. (0-33) 864-60-41.
19) Janosik - 36 m. n., Zwardoń-Myto 115, tel. (0-33) 864-60-44, 864-60-46.
20) Świerk - 14 m. n., Zwardoń-Myto 114a, tel. (0-33) 864-60-39.
21) Jolanta - 15 m. n., Zwardoń-Myto 120a, tel. (0-33) 864-60-42.
22) Dam - Mark - 17 m. n., Zwardoń-Myto 90, tel. (0-33) 864-60-30.

GASTRONOMIA

RESTAURACJE:

1) Domino - Zwardoń, tel. (0-33) 864-63-21.

JADŁODAJNIE:

1) Jadłodajnia - Urszula Januła - Zwardoń 6.
2) Kącik u Halki - Zwardoń 17.
3) Jadłodajnia U Jury - Zwardoń 56, tel. (0-33) 864-63-26.
4) Szwajcaria - Zwardoń 42, tel. (0-33) 864-63-04.
5) Zajazd pod Mytem - Zwardoń Myto 117a, tel. (0-33) 864-60-41.

KIOSKI GASTRONOMICZNE:

1) Kiosk gastronomiczny przy dworcu PKP - Zwardoń 1.
2) Kiosk gastronomiczny - Zwardoń
3) Mała Gastronomia "U Gazdy" - Zwardoń

KAWIARNIE:

1) Reksona - Zwardoń 25a.
2) Szwajcaria - Zwardoń 42.
3) Europa - Zwardoń-Myto 114b.
4) Dam - Mark - Zwardoń-Myto 90 - przej. gran.

BARY:

1) Drewutnia - Zwardoń-Myto 76.
2) Cafe - Bar - Zwardoń-Myto -przej. gran.

SZLAKI TURYSTYCZNE

Zwardoń jest doskonałą bazą wypadową, zarówno w Beskid Żywiecki, jak i w Beskid Śląski. Ze Zwardonia wychodzą cztery szlaki turystyczne oraz jeden wewnętrzny łącznik. Czas przejścia, który został podany jest dostosowany dla amatorów, dlatego w większości przypadków będzie on krótszy.

1) Zwardoń Schronisko PTTK (750 m) - Zwardoń Centrum (690 m n) - Zwardoń Raj (658 m) - Zwardoń Węglarze (796 m) - Sołowy Wierch (848 m) - Przełęcz Rupienka (648 m) - Przełęcz Koniakowska (732 m)

znaki niebieskie - 8 km - suma podejść 350 m (200 m)
czas przejścia 2.30 godz./ 2.15 godz.
Punkty do GOT (Górska Odznaka Turystyczna) 10/ 8.

Szlak prowadzący w Beskid Śląski. Jest to fragment szlaku wyznakowanego w roku 1928 przez Władysława Midowicza, jako wariant Głównego Szlaku Beskidzkiego, na odcinku Barania Góra - Zwardoń - Wielka Racza.
Szlak rozpoczyna się przy Dworcu Beskidzkim PTTK. Zejście do centrum pośród zabudowań wspólnie ze znakami czerwonymi (1 km - 15 min.). Następnie obok budynku Urzędu Celnego, w stronę kościoła. Potem w prawo przez most i dalej drogą wśród zabudowań osiedla Pydychy dochodzimy do drogi prowadzącej w stronę drogowego przejścia granicznego na Mycie. Przed mostkiem zakręcamy ostro w prawo (2,5 km - 35 min.) i podchodzimy w kierunku osiedla Węglarze, przy którym szlak skręca w lewo, na północny zachód, osiągając wkrótce granicę lasu. Omijamy małe wypiętrzenie i grzbietem podchodzimy na szczyt Sołowego Wierchu (848 m - 4,5 km - 1.10 godz.), opadający dość stromo na północ.
Stąd schodzimy łagodnie początkowo na północny wschód, później zakręcamy w prawo i dochodzimy do szerokiej drogi leśnej i skrzyżowania z inną, prostopadłą do niej (5 km - 1.20 godz.).
Za skrzyżowaniem (5,5 km - 1.30 godz.) spotykamy zielony szlak, który odgałęzia się w lewo i przez Odkrzas prowadzi do Jaworzynki - Trzycatka (7,5 km - 150 m podejść - 2 godz./ 2.15 godz.), po czym schodzimy jeszcze trochę do przełęczy Rupienka (648 m - 6,5 km - 1.45 godz.). Z lewej strony opadają zbocza źródłowej części doliny Czadeczki, należącej wraz z sąsiednią doliną Krężelki do zlewiska Morza Czarnego. Znajdujemy się bowiem na głównym wododziale europejskim. W tej okolicy przebiega on od Skalanki przez Sołowy Wierch do Ochodzitej, gdzie zakręca na zachód i przez Wawrzaczów Groń biegnie, już za granicą Polski, w kierunku Girowej (849 m).
Z przełęczy Rupienka zaczynamy podchodzić na wprost, w kierunku wznoszącej się przed nami bezleśnej kopuły Ochodzitej (894 m), jednak po kilkuset metrach (z lewej strony odbiega żółty szlak do centrum Koniakowa - 2 km - 30 min. - i dalej przez Istebną-Zaolzie na Kubalonkę i do Wisły - Głębców), wśród zabudowań malowniczo położonego osiedla Rupienka, skręcamy w prawo. Trawersując Ochodzitą, dochodzimy za osiedlem Pietraszyna do drogi Istebna - Koniaków - Milówka. Szlak niebieski przekracza tu drogę, biegnąć w stronę Przełęczy Koniakowskiej. Szlak niebieski biegnie dalej przez Tyniok (892 m), Gańczorkę (909m), Karolówkę (931 m) do schroniska PTTK na Przysłopie (880 m - 7 km - 350 m podejść - 2 godz./ 1.45 godz.).
Ostatni odcinek opisanej drogi (od Rupienki), a w szczególności szczyt Ochodzitej, słynie z pięknych widoków. Przy dobrej pogodzie można na południu i południowym wschodzie oglądać wspaniałą panoramę grupy Wielkiej Raczy i pozostałej części Beskidu Żywieckiego, a nawet Małą Fatrę i Tatry. Natomiast na północ rozciąga się widok na Beskid Śląski ze Stożkiem, Czantorią, Równicą i Baranią Górą.

Trasa w odwrotnym kierunku:

Rupienka - 2,5 km - 30 min.
Sołowy Wierch - 4,5 km - 1 godz.
Zwardoń Raj - 6,5 km - 1.40 godz.
Zwardoń Centrum - 8 km - 2.00 godz.
Zwardoń Schronisko PTTK - 9 km - 2.15 godz.

2) Zwardoń Centrum (690 m) - Zwardoń Schronisko PTTK Dworzec Beskidzki (750 m) - Przejście Turystyczne Zwardoń Górka Gomółka - Skalite Serafinov (784 m) - Schronisko Pod Skalanką (754m) - Schronisko Na Skalance (767 m) - Przełęcz Graniczne (755 m) - Beskid Graniczny (863 m) - Magura (1067 m) - Obłaz (1033 m) - Wielka Racza Schronisko PTTK i Przejście Turystyczne (1236 m)

znaki czerwone - 13,5 km - suma podejść 900 m (400 m)
czas przejścia 4.45 godz./ 4.15 godz.
punkty do GOT 20/ 14.

Szlak był wytyczony w roku 1928 przez Władysława Midowicza. Najpierw w kolorze niebieskim, jako wariant Głównego Szlaku Beskidzkiego, prowadzącego z Baraniej Góry przez Zwardoń na Wielką Raczę. W latach 1951 - 1955 szlak został przemalowany na kolor czerwony (aż po Wielką Rycerzową).
Wędrówkę rozpoczynamy w centrum Zwardonia i wędrując wśród zabudowań wspólnie z niebieskim szlakiem oraz drogą zataczającą serpentyny, osiągamy Dworzec Beskidzki PTTK (1km - 15 min.). Stąd drogą na ukos i po chwili osiągamy granicę państwa. Tutaj na Górce Gomółce czynne jest od 1 lipca 1999 roku przejście turystyczne Zwardoń Górka Gomółka - Skalite Serafinov (otwarte 1.04 - 30.09 w godzinach 8.00 - 20.00, a 1.10 - 31.03 w godz. 9.00 - 16.00).
Następnie osiągamy grzbiet łączący Rachowiec ze Skalanką, gdzie szlak skręca w prawo. Po stronie słowackiej widać wyciągi narciarskie oraz dzielnicę Skalitego - Serafinów. Dalej szlak prowadzi do podnóży Skalanki, gdzie skręca w lewo na ścieżkę trawersującą jej częściowo zalesione stoki. Po chwili mijamy poniżej po lewej stronie prywatne schronisko "Pod Skalanką" (2 km - 35 min.). Następnie mijamy wyciąg narciarski Skalanka I i po chwili dochodzimy do chatki studenckiej "Skalanka" (2,5 km - 40 min.).
Droga prowadzi nas dalej pomiędzy pojedynczymi zabudowaniami do granicy państwa i nią w lewo , na szeroką Przełęcz Graniczne (755 m -3,5 km - 1 godz.). Wiodła tędy ważna tzw. droga "hawiarska". Na Słowację wożono tędy sól, a do Polski sprowadzano miedź, wino i rudę żelaza. Z przełęczy podchodzimy stromo na Beskid Graniczny - 863 m - 4 km -1.15 godz.), gdzie szlak skręca w prawo i sprowadza nas na przełęcz, która często bywa podmokła (5 km - 1.45 godz.). Zaraz za przełęczą szlak opuszcza granicę państwa i prowadzi, miejscami dość stromo, wysokim świerkowym lasem z licznymi przecinkami, na przełęcz między Kikulą i Magurą. Po wyjściu z lasu skręcamy w lewo i halnym grzbietem podchodzimy w stronę Magury (1067 m), nie dochodząc jednak do jej wierzchołka (8 km - 2.45 godz.). W latach trzydziestych istniał tutaj mały bufet - tzw. herbaciarnia. Z polan wprost na południu widać już dobrze potężny masyw Wielkiej raczy. Grzbiet zakręca tutaj na prawo. Schodzimy polanami na przełęcz, a następnie zaczynamy podchodzić pod Przysłop Mały, pod którym szlak opuszcza znowu granicę państwa, skręcając na wschód (9,5 km - 3.15 godz.). Pięknym wysokim lasem, ostatnio zniszczonym trochę przez wiatrołomy, obchodzimy Przysłop Mały (996 m) i Przysłop Wielki (1037 m) i zakręcając w prawo dochodzimy do polany (10,5 km - 3.35 godz.). Od ruin szałasu rozciąga się piękny widok na wschód, w stronę Małej Bendoszki (1037 m) i Wielkiej Bendoszki (1144 m) z charakterystycznym Jubileuszowym Krzyżem Ziemi Żywieckiej. Ścieżka zakręca znów w prawo. Na skraju polany, pod lasem, znajduje się ostatnie przed Wielką Raczą źródełko. Szeroką drogą leśną dochodzimy do granicy państwa na małej przełęczy pod Obłazem (Upłazem - 1033 m) , z której wspinamy się stromo na jego wierzchołek (11,5 km - 4.00 godz.). Następnie, minąwszy niewielkie obniżenie, zaczynamy podejście na szczyt. Ścieżka prowadzi skrajem lasu lub między zaroślami malin, szeroką graniczną przecinką wiodącą prosto i dość stromo na szczyt. Przed samym wierzchołkiem ścieżka skręca w lewo i po niewielkim trawersie doprowadza nas pod schronisko (13,5 km - 4.45 godz.).
Sam szczyt Wielkiej Raczy (1236 m) jest bardzo ciekawy z wielu względów. Znajduje się tutaj od 1 lipca 1999 roku przejście turystyczne (otwarte 1.04 - 30.09 w godzinach 8.00 - 20.00, a 1.10 - 31.03 w godz. 9.00 - 16.00). Po drugie - pokrywa go naturalna hala, co jest o tyle dziwne, że znajduje się on około 150 m. niżej od średniego położenia górnej granicy lasu w tej części Beskidów. Po drugie, otacza go skarłowaciała pod naporem wiatrów buczyna, dość nietypowa dla tej części Karpat. Po trzecie jest Wielka Racza jednym z najlepszych punktów widokowych. Na południe króluje w panoramie odległa o 20 - 25 km grupa Małej Fatry.

Trasa w odwrotnym kierunku :

Obłaz (Upłaz) - 2 km - 30 min.
Polana pod Przysłopem Wielkim - 3 km - 50 min.
Granica państwa za Przysłopem Małym - 4 km - 1.15 godz.
Magura - 5,5 km - 1.40 godz.
Przełęcz pod Beskidem - 8,5 km - 2.40 godz.
Beskid Graniczny - 9,5 km - 3.00 godz.
Przełęcz Graniczne - 10 km - 3.15 godz.
Chatka studencka "Skalanka" - 11 km - 3.35 godz.
Prywatne schronisko "Pod Skalanką" - 11,5 km - 3.40 godz.
Przejście turystyczne Zwardoń Górka Gomółka - Skalite Serafinov - 12 km - 3.55 godz.
Zwardoń Schronisko PTTK - 12,5 km - 4.00 godz.
Zwardoń Centrum - 13,5 km - 4.15 godz.

3) Zwardoń Centrum (690 m) - Zwardoń Schronisko PTTK Dworzec Beskidzki (750 m) - Dolina Słanicy (630 m) - Miodowiec (712 m) - Przełęcz pod Oźną (910 m) - Skrzadnica (864 m) - Jaworzyna (1021 m) - Rycerka Górna Kolonia PPKS (650 m)

znaki niebieskie - 12 km - suma podejść 700 m (700 m)
czas przejścia 4.30 godz./ 4.00 godz.
punkty do GOT 17/ 18.

Szlak został wyznakowany w roku 1957 jako "Szlak Partyzantów Radzieckich" w celu upamiętnienia walk oddziału "Awangarda". Zaczynamy idąc czerwonym szlakiem w kierunku Wielkiej Raczy, a po chwili idziemy niebieskimi znakami poprzez zabudowania, a następnie drogą zataczającą serpentyny, osiągamy Dworzec Beskidzki PTTK (1km - 15 min.). Od schroniska zaczynamy iść podchodząc ukosem na południowy - wschód wśród kęp rzadkiego lasu, wspólnie z czarnymi znakami. Po 25 min. (1,5 km) dochodzimy do grzbietowej ścieżki, po czym schodzimy w dół przez osiedle Misiorkę do doliny Słanicy (3 km - 45 min.). Tutaj skręcamy w prawo, idąc drogą w stronę Przełęczy Graniczne, lecz po chwili skręcamy w lewo, w las. Zaczynamy podchodzić, początkowo dość stromo. Mijamy polanę Miodowiec wraz z osiedlem, a następnie skręcamy ukosem na południowy wschód i docieramy do górnego brzegu lasu i bliskiego już grzbietu Oźnej (952 m - 5 km - 1.40 godz.), której wierzchołek zostaje z lewej strony. W prawo można dojść bez znaków do szlaku czerwonego na szczycie Beskidu Granicznego (1 km - 15 min.). Z grzbietu schodzimy przez osiedle Wodziak, ze schroniskiem młodzieżowym, do doliny potoku Radecki i położonej w niej leśniczówki (6,5 km - 2.15 godz.). Szlak zakręca teraz na południe na zalesiony stok i prosto przez Skrzadnicę (864 m), prowadzi coraz stromiej w stronę Magury (1067m). Nie dochodząc do jej szczytu, zbaczamy w lewo i po chwili osiągamy halę (8km - 2.50 godz.). Można stąd dojść bez znaków, kierując się na prawo (południowy - zachód), do granicy państwa i szlaku czerwonego miedzy Magurą i Kikulą (1017m - 1km - 15 min.). Idąc dalej halą zakręcamy na wschód, obniżamy się w siodło między Magurą i Jaworzyną (1021 m), po czym podchodzimy w kierunku szczytu Jaworzyny, nie dochodząc jednak do niego (9,5 km - 3.30 godz.). Mamy stąd piękny widok na Praszywkę Wielką (1044 m), Bendoszkę Wielką (1144 m) z charaktersystycznym Jubileuszowym Krzyżem Ziemi Żywieckiej i pasmo graniczne. Szlak zakręca teraz na prawo, na południowy - wschód i sprowadza nas polną drogą, przez osiedle Podścigłów, do doliny Plaskurówki (11 km - 4.10 godz.), którą dochodzimy do doliny Rycerki. Tutaj skręcamy na prawo i po chwili docieramy do końcowego przystanku PPKS Rycerka Górna Kolonia (12 km - 4.30 godz.).

Trasa w odwrotnym kierunku :

Dolina Plaskurówki - 1 km - 15 min.
Jaworzyna - 2,5 km - 50 min.
Hala na Magurze - 4 km - 1.20 godz.
Leśniczówka Radecki - 5,5 km - 1.50 godz.
Oźna - 7 km - 2.20 godz.
Dolina Słanicy - 9 km - 3.10 godz.
Skrzyżowanie z niebieskim szlakiem- 10,5 km - 3.35 godz.
Zwardoń Schronisko PTTK - 11 km - 3.45 godz.
Zwardoń Centrum - 12 km - 4.00 godz.

4) Zwardoń Centrum (690 m) - Osiedle Rachowiec skrzyżowanie z czarnym szlakiem (780 m) - Rachowiec (954 m) - Sól Stara Dzwonnica (568 m) - Sól PKP (550 m)

znaki czerwone - 8,5 km - suma podejść 250 m (400 m)
czas przejścia 3.15 godz./ 3.30 godz.
punkty do GOT 9/ 11.

Szlak ten został wyznakowany w roku 1928 przez Władysława Midowicza jako szlak narciarski.
Wyruszamy ze stacji kolejowej w Zwardoniu, kierując się w lewo znakami czerwonymi. Po chwili skręcamy w prawo, przechodząc obok budynku OSP (Ochotniczej Straży Pożarnej) i Urzędu Pocztowego, na zalesiony stok. Wkrótce jednak wychodzimy na pola, podchodząc ścieżką na grzbiet (1,5 km - 45 min.). W tym miejscu dochodzą znaki czarne od schroniska Dworzec Beskidzki PTTK (1,5 km - 30 min.). Skręcamy w lewo, idąc drogą przez osiedle Rachowiec. Przed górną stacją wyciągu narciarskiego Mały Rachowiec skręcamy w prawo i po chwili zaczynamy ścieżką podchodzić początkowo przez las, później polanami na szczyt Rachowca (954 m - 3,5 km - 1.45 min.). Rachowiec, wznoszący się między dolinami Roztoki i Słanicy, stanowi doskonały punkt widokowy. Od północy w panoramie dominuje rozłożysty masyw Baraniej Góry (1220 m), na zachód od której widać daleka Równicę i Czantorię, bliższe Kiczory i jeszcze dalej na lewo Góry Jabłonkowskie. Przed nimi ciemny masyw Sołowego Wierchu (848 m), za którym z prawej strony widać charakterystyczną Ochodzitą (894 m) i jeszcze dalej, na tle Baraniej góry, kopki Tynioka (892 m), Gańczorki (909 m) i Karolówki (931 m). Widok od wschodu i południa obejmuje szczyty Beskidu Żywieckiego - od Prusowa (1010 m) i Romanki (1366 m), przez Lipowską (1324 m) Pilsko (1557 m), Wilczy Groń z Hrubą Buczyną, charakterystyczny ciemny Muńcuł (1165 m), Rycerzową (1207 m) i Wielką Rycerzową (1226 m), Praszywkę (1044 m), Wielka Bendoszkę (1144 m) z charakterystycznym Jubieluszowym Krzyżem Ziemi Żywieckiej, Jaworzynę (1173 m), Bugaj (1140 m) po Wielka Raczę (1236 m). Przed nią wznoszą się poprzeczne grzbiety Kikuli (1087 m) i Magury (1070 m) z Jaworzyną (1021 m) oraz jeszcze bliżej Beskidu Granicznego (863 m), Oźnej (952 m) i Kłokocza (752 m). Przy dobrej pogodzie na prawo od Wielkiej Bendoszki widać z tyłu postrzępiony Rozsuciec, zaś za Bugajem pozostałe szczyty malowniczej Małej Fatry. Warto jeszcze wspomnieć, że na północno - wschodnich stokach Rachowca znajduje się rezerwat leśny Butorza, obejmujący ponad stuletni drzewostan świerkowy.
Ze szczytu schodzimy początkowo polaną, później leśną drogą. Po wyjściu z lasu (5,5 km - 2.15 godz.), następnie wśród pól schodzimy do Soli (7,5 km - 2.55 godz.), gdzie zakręcamy w lewo i drogą przez miejscowość, mijając z lewej strony zabytkową dzwonnicę, a później nowy kościół i jeszcze dalej szkołę podstawową dochodzimy poprzez przejazd kolejowy i most na rzece Czernej do skrzyżowania. Kierujemy się w lewo i dochodzimy do stacji kolejowej (8,5 km - 3.15 godz.).

Trasa w odwrotnym kierunku :

Zakręt w Soli - 1 km - 15 min.
Granica lasu - 3 km - 1.20 godz..
Rachowiec - 5 km - 2.15 godz.
Skrzyżowanie z czarnym szlakiem - 7 km - 3.00 godz.
Zwardoń Centrum - 8,5 km - 3.30 godz.

5) Zwardoń Schronisko PTTK (750 m) - Orawcowa (797 m) - Osiedle Rachowiec skrzyżowanie z czerwonym szlakiem (780 m)

znaki czarne - 1,5 km - suma podejść 80 m
czas przejścia 30 min./ 30 min.
punkty do GOT 2/ 2 .

Wędrówkę zaczynamy od Schroniska Dworzec Beskidzki, podchodząc ukosem na południowy - wschód wśród kęp rzadkiego lasu, wspólnie z niebieskimi znakami. Po 10 min. (0,5 km) dochodzimy do grzbietowej ścieżki, którą idziemy w lewo na wschód za kierunkiem grzbietu do charakterystycznej kapliczki przy osiedlu Rachowiec u stóp lesistego spiętrzenia, którą osiągamy po 30 min.(1,5 km). W tym miejscu nasz szlak łączy się ze szlakiem czerwonym. Stąd na Rachowiec - 1 godz./ 45 min., a do Soli - 2.30 godz./ 3.00 godz.

Trasa w odwrotnym kierunku:
Skrzyżowanie z niebieskim szlakiem - 1 km - 20 min.
Schronisko Dworzec Beskidzki PTTK - 1,5 km - 30 min.

GDZIE NA SPACER?

Poza wyżej wymienionymi szlakami turystycznymi Zwardoń ma do zaproponowania tysiące ścieżek do niezapomnianych spacerów. Aleja Zakochanych, Aleja Westchnień, Duża i Mała Pętla oraz Wężowa Góra, w całości jak i w części stanowią wspaniałe miejsca do spacerów.

ALEJA ZAKOCHANYCH

Rachowiec - Mały Rachowiec - Orawcowa - Gomółka - Skalanka

Spacer możemy oczywiście rozpocząć z dowolnego miejsca. Najbardziej interesujący wariant wędrówki po Alei Zakochanych, która znana jest już od okresu międzywojennego jako ulubione miejsce spacerów, to spacer rozpoczęty z Rachowca.
Schodzimy zatem ze szczytu Rachowca zgodnie z czerwonymi znakami. Przechodzimy obok górnej stacji wyciągu narciarskiego Mały Rachowiec. Wędrujemy dalej obok kapliczki i zabudowań osiedla Mały Rachowiec. Po lewej stronie otwiera się przed nami panorama masywu Oźnej.
Przed panorama Beskidu Granicznego (w masywie Oźnej), delikatnie opada łukiem ku Przełęczy Graniczne, a następnie wznosi się na szczyt Skalanki czyli cel naszego spaceru.

DUŻA PĘTLA

Zwardoń Centrum niebieski szlak - grzbiet - Lastoczka - dolina Słanicy - Miodowiec - Przełęcz Graniczne - czerwony szlak

MAŁA PĘTLA

Zwardoń Centrum niebieski szlak - grzbiet - Lastoczka - dolina Słanicy - Bór - Gomółka

ALEJA WESTCHNIEŃ

Zwardoń Centrum - czerwony szlak - Mały Rachowiec - Mikowa - Laliki PKP - Camping nad Czerną

WĘŻOWA GÓRA

Zwardoń Centrum - kościół - skrót na Myto - Pydychów Groń - Jaworniki - Myto


SĄSIEDNIE SZLAKI TURYSTYCZNE:

Poniżej zostaną podane szlaki, które sąsiadują ze szlakami wychodzącymi ze Zwardonia.
Są to szlaki:

1) Wielka Racza Schronisko PTTK (1236 m) - Rycerka Górna Kolonia PPKS (650 m)

znaki żółte - 5 km - czas przejścia 1.15 godz. / 2 godz.

2) Wielka Racza Schronisko PTTK (1236 m) - Mała Racza (1178 m) - Przełęcz pod Orłem (1060 m) - Przejście Małego Ruchu Granicznego Rycerka - Nová Bystrica na Śrubicie (996 m) - Kikula (1105 m) - Przejście Małego Ruchu Granicznego Przegibek - Vychylovka (1046 m) - Przełęcz Przegibek (1000 m) - Przegibek Schronisko PTTK (1000 m)

znaki czerwone - 8,5 km - czas przejścia 3 godz./ 3.15 godz.

3) Przełęcz Przegibek (1000 m) - Petrykowa (1135 m) - Rycerzowa Wielka (1226 m)

znaki czerwone - 4,5 km - czas przejścia 1.15 godz./ 1 godz.

4) Przełęcz Przegibek (1000 m) - Przełęcz Halna pod Rycerzową Małą (1165 m)

znaki niebieskie - 4,5 km - czas przejścia 1.45 godz./ 1.15 godz.

5) Rycerka Górna Kolonia PPKS (650 m) - Przegibek Schronisko PTTK (1000 m)

znaki zielone - 4 km - czas przejścia 1.45 godz./ 1.15 godz.

6) Sól PKP (550 m) - Łysica (704 m) - Rycerka Górna Słowiaki (595 m) - Praszywka Wielka (1044 m) - Bendoszka Wielka (1144 m) - Przegibek Schronisko PTTK (1000 m) - Przełęcz Przegibek (1000 m)

znaki czarne - 10,5 km - czas przejścia 3.45 godz./ 3.15 godz.

7) Skrzyżowanie szlaków pod Rupienką (668 m) - Wierch Czadeczka (699 m) - Odkrzas (670 m) - Czadeczka (500 m) - Jaworzynka Trzycatek (610 m)

znaki zielone - 7,5 km - czas przejścia 2 godz./ 2.15 godz.

8) Przełęcz Koniakowska (732 m) - Rozstaje pod Karolówką (895 m) - Schronisko PTTK na Przysłopie (940 m) - Barania Góra (1220 m)

znaki niebieskie - 7,5 km - czas przejścia 3.15 godz./ 1.15 godz.

SĄSIEDNIE SŁOWACKIE SZLAKI TURYSTYCZNE:

1) Skalité Serafínov (656 m) - Zvardonské Sedlo (675 m) - Skalanka (867 m) - Vreščovské Sedlo (755 m) - Kykuľa (1087 m) - Prislop (1037 m) - Veľká Rača (1236 m)
znaki niebieskie - czas przejścia 5.30 godz./ 4.55 godz.

2) Vreščovské Sedlo (755 m) - Vreščovka (665 m) - Starý Košiar (864 m)
znaki żółte - czas przejścia 1.20 godz./ 1.15 godz.

3) Kykuľa (1087 m) - Starý Košiar (864 m) - Oščadnica Švančarovci (680 m)
znaki zielone - czas przejścia 1.45 godz./ 2 godz.

4) Kykuľa (1087 m) - Oščadnica Laliky (570 m)
znaki żółte - czas przejścia 1.15 godz./ 1.40 godz.

5) Veľká Rača (1236 m) - Chaty na Rači (935 m) - Oščadnica Vyšný Koniec (520 m)
znaki zielone - czas przejścia 2 godz./ 2.30 godz.

6) Veľká Rača (1236 m) - Sedlo pod Orlom (1060 m) - Orol (1119 m) - Priechod Malý Pohraničný Stýk - Nová Bystrica - Rycerka (980 m) - Javorina (1173 m) - Priechod Malý Pohraničný Stýk - Vychylovka - Przegibek (1046 m) - Bania (1040 m) - Majov (1134 m) - Rycierova Hora (1226 m)
znaki niebieskie - czas przejścia 4.25 godz./ 4.25 godz.

KANTORY WYMIANY WALUT

1) BIS Zwardoń-Centrum 7a tel. (0-33) 864-63-07 czynny - 8.00 - 15.00 
2) FANTASY Zwardoń-Myto przejście gran. całodobowy
3) OLECH Zwardoń-Myto przejście gran. Całodobowy


BIBLIOGRAFIA:

1) Stanisław Figiel, Piotr Krzywda - Grupa Wielkiej Raczy - Warszawa 1998.
2) Andrzej Matuszczyk - W królestwie Gór Raczańskich - Żywiec 1997.
3) Adam Miesiączek, Paweł Szczotka - Gmina Rajcza zaprasza - informator turystyczny - Żywiec 1999.
4) "Nowy Głos Rajczy" - miesięcznik lokalny - kwiecień 1999 - listopad 2000-10-10.
5) Mariola Olesiak, Jerzy Pukowski - Na szlakach Żywieckiego Parku Krajobrazowego - Masyw Wielkiej Raczy - Poznań 1996.
6) Paweł Szczotka - O gwarach czadeckich" - [w:] Czadecka Ojcowizna, Katowice 2000.
7) Mapy turystyczne:

a) Beskid Śląski i Pasmo Wielkiej Raczy 1:50.000 - mapa wydana w roku 1998
b) Beskid Śląski 1:50.000 - mapa wydana w roku 2000
c) Beskidy bez granic 1:80.000 - mapa wydana w roku 2000
d) Beskid Śląski i Żywiecki 1:75.000 - mapa wydana w roku 1994.