|
Miejscowość Sól położona jest na obszarze Beskidu Żywieckiego na wysokości 535-635 m npm. w dolinie potoku Stanicy, około 25 km na południe od Żywca. Pierwsze wzmianki o Soli pochodzą z XVII wieku a nazwa miejscowości, jak i potoku, związana jest niewątpliwie z występującymi tu źródłami wód słonych.
Sól znajduje się w wykazach wśródkarpackich miejscowości posiadających solanki i wymieniana jest przez Altha (1871), Szajnochę (1891) i Majewskiego (1917); natomiast informacje o solankach można znaleźć w pracach Roslońskiego (1922). Komonieckiego (1937), Dowgiałły et al. (1969), Michalika (1973), Hubickiej-Ptasińskiej (1982), Ostrowickiej (1982) oraz Michatika i Drobisza (19S2).
Prowadzone jesienią 2003 roku badania terenowe pozwoliły zarejestrować aktualny stan wierceń i źródeł. Potwierdzono obecność 3 odwiertów zagłowiczonych i dwu źródeł: źródło "Warzelniane" i źródło "Słanica"
Sól położona jest na obszarze jednostki magurskiej w strefie facjalnej raczańskiej zbudowanej z kredowo-paleogeńskich utworów fliszowych. Są to głównie piaskowce z wkładkami zlepieńców, łupków, łupków pstrych i margli należących do warstw ropianieckich, beloweskich, hieroglifowych, podmagurskich i magurskich (Ryłko et al 1992).
Na podstawie wierceń wykonanych w rejonie Soli stwierdzono obecność paleogeńskich utworów niższej strukturalnie jednostki przedmagurskiej. Jest ona reprezentowana przez łupki i piaskowce cienkoławicowe (warstwy hieroglifowe), czarne łupki i piaskowce z wkładkami zlepieńców (warstwy rnenilitowe) oraz łupki wapniste i piaskowce cienko- i średni dławicowe (warstwy krośnieńskie) (Kozikowski & Jednorowska 1956, Ryłko et al. 1992). W rejonie badań tektoniczna powierzchnia stropowa tej jednostki wykazuje wyraźną elewację usytuowaną na rzędnej około 200 m npm.
Obszar ten posiada budowę fałdową, o generalnym przebiegu struktur SWW-NEE. Większość antyklin jest złuskowana a w strefach ich wypiętrzeń oraz w obrębie synklin występują drugorzędne deformacje fałdowe. Struktury te pocięte są szeregiem uskoków poprzecznych ukierunkowanych z NNE na SSW (Ryłko et al. 1992). Obszar występowania wód chlorkowych w Soli znajduje się w strefie kilku struktur fałdowych. Idąc od południa są to: synklina Oźnej, przechodząca ku N w południową, łuskę Soli, północna łuska Soli oraz łuska południowa brzeżna od wschodu i synklina Radiowca od zachodu. Te dwie ostatnie struktury rozdzielone są uskokiem kontynuującym się na S w obrębie bardziej południowych struktur. Od wschodu obszar ten ograniczony jest dużym poprzecznym uskokiem Soli-Przegibka.
Wody chlorkowe
Według nomenklatury stosowanej w Polsce wody chlorkowe to takie wody, w których głównym anionem jest jon Cl' [dany jon włączamy do nazwy chemicznej wody, jeśli jego ilość wynosi co najmniej 20% miligramorównoważników (mwal)
Solanka to woda chlorkowa o mineralizacji od 35 g/dnr, a jej głównymi jonami jest Cl", Na+ i Ca27 (Paczyński & Płochniewski 1996).
Na obszarze Soli wody chlorkowe wyprowadzają źródła: "Warzelniane" i "Słanica"; zostały one również udokumentowane 5 wierceniami.
Źródło "Warzelniane" - położone jest na prawym brzegu Stanicy, tuż przy szosie, kilka metrów od źródła Słanica. To źródło ma swoją bogata historię sięgającą roku co najmniej 1662.
...Roku Pańskiego 1664 we wsi nazwanej Soli w Państwie Żywieckim od granic węgierskich sól warzono, zaciągnqwszy z Wieliczki górników, którzy wykopawszy studnie dostali wód słonych i sól z nich warzyli. I od godziny do godziny to jest przez godzin 24, po korcy 12 soli warzonej brali, po pół talara naprzód korzec przedawali... (Komoniecki 1937).
W miejscu źródła wybito szyb ocembrowany o wymiarach 2,75 x 2,25 metra i głębokości 14,5 metra (Rostoński 1922). Warzenie przerwano po kilku latach, gdyż sól "czerwieniała". Było to spowodowane dopływem wody zażelazionej z utworów terasowych, co zostało potwierdzone badaniem gęstości solanki na różnych głębokościach wykazujących duże wysłodzenie ku górze (Rosłoński 1922), W roku 1933 Lotna Brygada Straży Skarbowej zamknęła źródło uniemożliwiając jego wykorzystywanie. Spowodowało to pisemną interwencję Zarządu Gminy w Soli w Starostwie w Żywcu. W piśmie z grudnia 1933 roku podkreślano, iż z wody słonej korzystali najbiedniejsi nie tylko z Soli lecz także z Rąjczy, Rycerki, Nieledwi oraz Milówki i wnioskuje się o udostępnienia źródła (Michalik & Drobisz 1982).
Woda ze źródła "Warzelniane" jest typu Cl-Na, Br. I, B o mineralizacji 11,6 g/dm3. Zwraca uwagę spadek mineralizacji (Tab. 1) z 36,5 g/dm3 w roku 1894 do \ 1,6 g/dm3 w roku 2003. Wysłodzenie to jest spowodowane dopływem do szybu wód infiltracyjnych, co już wcześnie sugerował Rosłoński (1922) i Michalik & Drobisz (1982).
Źródła wód chlorkowych były świadomie niszczone i zasypywane kamieniem i drewnem w okresie rozbiorów Polski gdyż stanowiły konkurencję dla przejętych przez władze austriackie kopalń soli w Wieliczce i Bochni (Majewski 1917). Dlatego wiele źródeł opisywanych przez Altha (1871) i Szajnochę (1891) trudno obecnie zlokalizować, niektóre po wielu latach udało się odkopać (Sołonka, Pewla Wielka).
Źródło "Słanica" - znajduje się na prawym brzegu potoku Słanica, w odległości około 3 metrów od szosy. Źródło o głębokości około 100 cm ujęte drewnianą obudową nakryte daszkiem. Woda z tego źródła to solanka a jej typ hydro geochemiczny jest Cl-Na, Br, I, B o mineralizacji 40,1 g/dm3. Jest to w Karpatach najbardziej zmineralizowane źródło i jedyne, które wyprowadza solankę. Jej skład chemiczny jest zbliżony do wód z głębokich wierceń (Ustroń, Wysowa). Uwagę zwraca wysoka zawartość następujących składników w mg/dm3: K - 182,2; Li - 7,5, Ba - 143,4; Sr -138,8; Br - 142,9 i 1 - 59,3 w porównaniu z innymi wodami chlorkowymi Karpat
Woda ze źródła jest wykorzystywana do celów balneoterapeutycznych przez ludność miejscową i przyjezdnych. Czerpią oni wodę do pojemników i stosują ją do kąpieli leczniczych.
Na terenie Soli w latach 1947 - 1953 wykonano 5 wierceń poszukiwawczych za ropą naftową (z efektem negatywnym) w utworach płaszczowiny magurskiej. We wszystkich otworach stwierdzono obecność wód chlorkowo-sodowych, jodkowych (nie analizowano Br, HBO2, H2S1O3, Li. Si) w utworach warstw ropianieckich (inoceramowych), pstrego eocenu lub warstwach krośnieńskich i menilitowych.
Otwór Sól - 1 o głębokości 193,0 m. Na głębokości 40 m stwierdzono ślady solanki a na głębokości 191 m silny przypływ solanki termalnej o temperaturze 24°C z dużą ilością gazu. Pojawienie się kurzawki uniemożliwiło dalsze wiercenie. Otwór zagłowiczono.
Otwór Sól - 2 ma głębokość 341,1 m. Horyzonty solankonośne stwierdzono na głębokości 68, 241 i 280 metrów. Na głębokości 281-341,1 wiercono w wybuchu solanki i gazu przy obecności kurzawki. W takich warunkach dalsze wiercenie było niemożliwe. Odwiert zlikwidowano.
Otwór Sól - 3 o głębokości 775,4 metra. Przypływy solanki z wybuchami gazu rejestrowano na głębokości: 187,3; 277,8; 519,0; 529,0; 561,0; 595,0; 611,0; 621,0; 622,0 metra. Z otworu otrzymano samoczynnie wypływającą solankę, która była wykorzystywana do celów balneoterapeutycznych. Częste jednak wybuchy nieregularnie dopływającego metanu oraz podpalanie go spowodowało, iż w 1978 roku zlikwidowano wiercenie.
Otwór Sól - 4 ma głębokość 1071,6 m. Objaw^ solanki stwierdzono na głębokości 427,0 a na głębokości 562,0 nastąpił silny wybuch solanki. Otwór zagłowiczono.
Otwór Sól - 5 ma głębokość 1704 m. Na głębokości 1100,0 m stwierdzono obecność solanki a na głębokości 1301,3 m bardzo silną erupcję solanki z gazem o temperaturze 39°C. Otwór zamknięto głowicą przeciwwybuchową.
We wszystkich odwiertach obserwowano dopływy dużych ilości gazu ziemnego - metanu, który powodował wybuchy a szczególnie w odwiercie nr 3 i nr 5. Na skutek eksplozji metanu została zniszczona wieża wiertnicza.
Perspektywy wykorzystania wód z Soli.
Analizując skład chemiczny wód chlorkowych z Soli (Tab. 1, Tab. 2) na tle budowy geologicznej zwraca uwagę wysoka mineralizacja, wyjątkowo duża zawartość składników swoistych oraz bardzo duża zawartość baru, litu i strontu.
Ze względu na walory naukowe dydaktyczne i historyczne należy koniecznie objąć ochroną prawną źródło "Warzelniane" i "Słanica" i chronić je jako pomniki przyrody nieożywionej. Należy natychmiast wykonać rekonstrukcję obudowy źródeł, gdyż jest ona obecnie w złym stanie technicznym i zagraża bezpieczeństwu osób przebywających przy źródłach. Wskazane jest umieszczenie tablic informacyjnych z nazwą źródła oraz składem fizyko-chemicznym wody. Objęte ochroną źródła zwiększą walory turystyczne Soli oraz powiększą ilość obiektów chronionych w otulinie Żywieckiego Parku Krajobrazowego..
Wody chlorkowe - solanki z Soli można wykorzystać do celów rekreacyjno-balneologicznych, do kąpieli leczniczych i profilaktycznych. Wskazana jest budowa basenu kąpielowego (krytego, udostępnionego przez cały rok), w którym można wykorzystać lokalne udokumentowane naturalne bogactwo jakim jest solanka termalna potencjalnie lecznicza. Posiada ona składniki swoiste, które nadają wodzie cech leczniczych . Są to: jod, brom, bor i mineralizacja. Dodatkowym atutem tych wód jest ich temperatura, w otworze Sól -5 wynosiła 39°C a w otworze Sól -1 stwierdzono wodę chlorkową o temperaturze 24°C. Są to więc wody termalne. W tym celu należy wykonać rekonstrukcję otworu Sól - 5 ( najbardziej wskazany).
Wody mineralne z Soli o typie geochemicznym chlorkowo-sodowe, jodkowe, bromkowe, borowe można wykorzystywać w profilaktyce i do leczenia :
. reumatoidalnego zapalenie stawów;
. chorobach zwyrodnieniowych stawów;
. w stanach pourazowych kości i stawów;
. chorobach neurologicznych;
. przewlekłych chorobach dróg oddechowych;
. nerwicach wegetatywnych;
. chorobach niedokrwiennych kończyn dolnych.
Autorzy:
Dr inż. Lucyna Rajchel
Prof. dr. hab. inż. Jacek Rajchel
Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska
Akademia Górniczo-Hutnicza
im. St. Staszica
w Krakowie
30-059 Kraków, al. Mickiewicza 30
|
